تعزیه‌خوانی، آیینه‌ای از عشق، ایمان و حماسه است که قرن‌ها در فرهنگ و آیین مردم ایران جایگاهی ویژه داشته است. این هنر آیینی، روایتگر بلندترین جلوه‌های ایثار و فداکاری در واقعه عاشورا است؛ روایتی که نه‌تنها تاریخ را بازگو می‌کند، بلکه احساسات و باورهای عمیق دینی مردم را نیز به نمایش می‌گذارد. در روزهای محرم، هنگامی که نغمه‌های سوزناک تعزیه در کوچه‌ها، میدان‌ها و حسینیه‌ها طنین‌انداز می‌شود، گویی پرده‌های زمان کنار می‌رود و صحنه‌های کربلا بار دیگر در برابر دیدگان عاشقان اهل‌بیت(ع) جان می‌گیرد.

تعزیه تنها یک نمایش نیست؛ زبان اشک و معرفت و پلی میان نسل‌های مختلف برای انتقال پیام جاودان عاشوراست. این میراث ارزشمند فرهنگی و مذهبی، با بهره‌گیری از شعر، موسیقی و هنر نمایش، توانسته است مفاهیم عمیقی چون حق‌طلبی، وفاداری، آزادگی و مقاومت در برابر ظلم را در ذهن و جان مخاطبان ماندگار کند. از همین رو، تعزیه را می‌توان یکی از ماندگارترین جلوه‌های فرهنگ عاشورایی دانست که همچنان پس از گذشت قرن‌ها، شور و شعور حسینی را در جامعه زنده نگه داشته است.

در همین راستا، خبرنگار ایکنای خراسان رضوی گفت‌وگویی با رضا سلیمان‌نوری، خراسان‌پژوه و رئیس هیئت‌مدیره انجمن توسعه گردشگری چهارباغ خراسان، داشته است که در ادامه می‌خوانیم:

ایکنا_ تعزیه‌خوانی چیست و چه جایگاهی در فرهنگ و آیین‌های مذهبی ایران دارد؟

تعزیه‌خوانی یا شبیه‌خوانی، آیینه‌ای روشن از فرهنگ دینی مردم ایران‌زمین است که روایت‌های ماندگار کربلا و رخدادهای دیگر دینی، از جمله داستان‌های مرتبط با امام رضا(ع)، را زنده نگه می‌دارد. این هنر آیینی تنها یک نمایش نیست، بلکه جلوه‌ای از ارادت قلبی مردمان به اهل‌بیت(ع) و بازتابی از باورهای عمیق مذهبی است که نسل به نسل منتقل شده و همچنان در جان و زبان مردم جاری است.

تعزیه را نمی‌توان فقط یک نمایش مذهبی یا روایتگری ساده دانست؛ این هنر کهن، تابلویی است که در آن عشق، ایمان، حماسه، موسیقی، شعر و درام چنان در هم تنیده شده‌اند که نه‌تنها قرن‌هاست در جان و زبان مردم ایران جاری است، بلکه نقشی بی‌بدیل در شکل‌گیری تئاتر منظوم و حفظ موسیقی اصیل ایرانی ایفا کرده است.

در ساخت و ترکیب اجرایی نمایش آیینی تعزیه‌خوانی و صورت بیانی و داستان‌پردازی وقایع تعزیه، عوامل فرهنگی دیگری نیز تأثیر داشته‌اند. سنت نمایش واقعه «مصایب میترا» در میان ایرانیان مهرپرست، سرگذشت غم‌افزای زریر در حماسه «یادگار زریران»، برگزاری آیین «سیاوشان» یا مراسم سوگواری سالانه مرگ سیاوش در جامعه بخارا و نیز مراسم عزاداری هرساله مردم در سالگرد کشته شدن اسمردیس (بردیای دروغین)، رهبر مذهبی مغان، به دست داریوش هخامنشی، به احتمال فراوان از رفتارها و آیین‌های قدسیانه‌ای بوده‌اند که در شکل‌گیری و اجرای نمایش آیینی تعزیه‌خوانی و نمایش مصائب قدیسان شیعه نقش مهمی داشته‌اند.

رفتارهای آیینی مردم، پدیده‌ای فرهنگی و کهن‌سال هستند که عموماً با اسطوره‌ها و شعائر مقدس دینی پیوند دارند. این‌گونه رفتارها هرچه بیشتر به گذشته بازمی‌گردند، جوهر دینی ـ تقدسی و بن‌مایه اسطوره‌ای آن‌ها نیرومندتر و پررنگ‌تر می‌شود. نمایش‌های سنتی مبتنی بر وقایع تاریخی ـ حماسی از جمله رفتارهایی هستند که در بیرون از ذهن و پندار مردم و در حیات اجتماعی ـ تاریخی جامعه رخ داده‌اند و مردم جامعه یا در آن رویدادها شرکت داشته‌اند یا شاهد آن‌ها بوده‌اند. به‌تدریج، در طول حیات نسل‌ها، طبع ازلی‌گرای عامه مردم این رویدادهای تاریخی را با مجموعه‌ای از افسانه‌ها، قصه‌ها و باورها آمیخته و آن‌ها را به صورت سنتی آیینی ـ نمایشی درآورده است.

در میان سنت‌های ایرانی، تعزیه‌خوانی از این‌گونه رفتارهای آیینی ـ نمایشی است که با ساخت و پرداختی تاریخی ـ دینی، ریشه در مناسک آیین‌های کهن دوانده و از اسطوره‌ها و داستان‌های ایرانی مایه گرفته است. داستان وقایع تاریخی ـ مذهبی هر یک از مجالس تعزیه به صورتی خاص با اسطوره‌ها و قصه‌ها درمی‌آمیزد. اگر کسی از چگونگی وقایع تاریخی مذهب تشیع آگاهی نداشته باشد، تمایز میان تاریخ و افسانه یا اسطوره در تعزیه‌خوانی‌ها برای او دشوار خواهد بود. به همین دلیل، وقایع، داستان‌ها و رخدادهای تاریخی تعزیه برای عامه مردم گیرایی ویژه و اثری دل‌انگیز دارد.

برخی، تعزیه‌خوانی را دنباله سنت شاهنامه‌خوانی در جامعه ایران و متأثر از آن دانسته‌اند و گفته‌اند که نظم دراماتیک شاهنامه در دوره‌های بعد جای خود را به درام مذهبی داد و شبیه‌خوانی جایگزین آن شد.

آنچه به تحقیق روشن است، این است که تعزیه‌خوانی از درون مراسم دسته‌گردانی‌های مذهبی محرم و نوحه‌سرایی‌هایی که پیشینه آن به دوره آل‌بویه می‌رسد، پدید آمده و به یکی از مناسک عزاداری عامه مردم شیعه تبدیل شده است.

ایکنا_ مهم‌ترین هدف تعزیه‌خوانی را چه می‌دانید؟

هرچند انگیزه‌های مختلفی چون قصد و نیت انجام عمل خیر، ادای دین مذهبی، به‌جا آوردن نذر، سبک کردن بار معصیت و تلطیف روح، حفظ ظاهر و کسب اعتبار اجتماعی، تقویت نفوذ مذهبی در میان عامه مردم، رقابت با هم‌پالکی‌ها و رقیبان سیاسی و حکومتی، به نمایش گذاشتن توانایی مالی و امکانات مادی و حتی سرگرمی در اجرای تعزیه مدنظر افراد مختلف است، اما مهم‌ترین هدف، حفظ و گسترش شعائر مذهبی و آشنایی بیشتر مردم با مسائل دینی است.

ایکنا_ تعزیه چه نقشی در انتقال پیام عاشورا به نسل جوان دارد؟

عاشورا و واقعه کربلا یکی از پُرپیام‌ترین رخدادهای جهان اسلام محسوب می‌شود؛ بر این اساس، انتقال پیام‌های مستتر در آن بسیار مهم است. نسل جدید کمتر گرایش و همراهی با شیوه‌های سنتی انتقال این پیام، مانند سخنرانی و روضه، دارد و بیشتر به دنبال دریافت پیام به صورت تصویری و نمایشی است. روایت‌های سنتی در انتقال تمام‌نمای حقیقت عاشورا کافی نیست و انتقال پیام عاشورا از طریق هنر، یک ضرورت است. امروز جهان باید کربلا را نه فقط بشنود، بلکه لمس کند و ببیند. بر همین اساس، تعزیه به‌عنوان هنر ارائه پیام عاشورا با استفاده از نمایش و استعاره، می‌تواند این پیام‌ها را به‌راحتی در ذهن جوان حک کرده و عاملی مهم در همراهی و همدلی او با واقعیت عاشورا، که همانا واقعیت تشیع است، باشد.

ایکنا_ تفاوت تعزیه با سایر شیوه‌های روایت واقعه کربلا چیست؟

مهم‌ترین تفاوت تعزیه یا شبیه‌خوانی با شیوه‌هایی چون سخنرانی و روضه‌خوانی در روایت عاشورا، دیداری و ملموس بودن آن و استفاده از زبان روز است. برخلاف روضه و موسیقی که غالباً تک‌صدایی هستند، در تعزیه چندصدایی حاکم است و به همین دلیل راحت‌تر بر دل و جان مخاطب نقش می‌بندد. همچنین استفاده از موسیقی همراه با شعر در تعزیه و گستره صحنه اجرای آن، باعث می‌شود فرد درک کامل‌تر و درست‌تری از وقایع عاشورا داشته باشد و بتواند خود را در آن روز حاضر تصور کند و در نتیجه، آسان‌تر پیام‌های مرتبط با این واقعه را دریافت کند.

ایکنا_ برای اجرای یک مجلس تعزیه چه مراحلی طی می‌شود؟

اجرای یک تعزیه، پیش از هر چیز، نیازمند عواملی چون بازیگران توانا، متن فاخر، مکان مناسب و امکانات لازم است. اگر هر یک از این چهار عامل به‌طور کامل در اختیار نباشد، اجرای تعزیه با نقص روبه‌رو شده و انتقال کامل پیام مختل می‌شود. در میان این چهار مورد، با توجه به پیشینه طولانی این هنر آیینی، متن فاخر در دسترس‌ترین و استفاده از بازیگر توانا دشوارترین عامل است.

متأسفانه به دلیل عدم توجه کافی به این هنر، اغلب بازیگران کنونی فعال در این عرصه سلسله‌مراتب آن را طی نکرده و به‌یکباره به جمع فعالان این هنر پیوسته‌اند. در گذشته، هر دسته تعزیه‌خوان زیر نظر یک تعزیه‌گردان که او را «معین‌البکا» می‌نامیدند، فعالیت می‌کرد. تعزیه‌گردان همه‌کاره تعزیه و گرداننده صحنه‌های هر مجلس بود. چگونگی چیدن اسباب مجلس بر روی صحنه یا سکوی تعزیه‌خوانی، تعیین نقش و وظایف هر یک از تعزیه‌خوانان در هر مجلس، یادآوری اشعار، بیان حال و اصلاح حرکت‌ها و گفتار هر تعزیه‌خوان هنگام اجرای نقش، بر عهده معین‌البکا بود. او با اشاره دست یا عصای خود، شبیه‌خوانان را در ایفای نقش و نوازندگان طبل، شیپور و کرنا را در نواختن آهنگ‌ها و نغمه‌های متناسب با حال مجلس و شخصیت‌ها، همچنین شروع، قطع یا تغییر نواها راهنمایی می‌کرد.

تعزیه‌گردانان در تکیه‌های بزرگ و معتبر، دستیارانی به نام «ناظم‌البکا» داشتند که وظیفه آنان فراهم کردن لباس شبیه‌خوانان، نظم دادن به محیط تعزیه‌خوانی و تعیین جای نشستن گروه‌ها و اقشار مختلف اجتماعی در فضای تکیه بود.

یک هنرمند تعزیه از کودکی و با «بچه‌خوان» یا بازی کردن نقش کودکان کار خود را آغاز می‌کرد و بعدها «جوان‌خوان» می‌شد و سپس، بنابر توانایی خود و با نظر معین‌البکا، در یکی از سه دسته زنانه‌خوان، موافق‌خوان و مخالف‌خوان به هنرنمایی می‌پرداخت. زنانه‌خوان یا نقاب‌خوان، کسی بود که نقش حضرت زینب(س) و دیگر بانوان اهل‌بیت(ع) را اجرا می‌کرد و با داشتن روبنده قابل شناسایی نبود. موافق‌خوان بازیگری بود که نقش اولیا را ایفا می‌کرد و در این میان، عباس‌خوانی و حرّخوانی دشوارترین جایگاه را داشت. مخالف‌خوان نیز کسی بود که نقش دشمنان و اشقیا را بر عهده می‌گرفت. مخالف‌خوانان تواناترین بازیگران تعزیه بودند؛ زیرا باید نقشی را ایفا می‌کردند که نه‌تنها هیچ تناسب فکری با آن نداشتند، بلکه در برخی موارد برای آنان خطر جانی نیز به همراه داشت. در کنار این افراد، گروه موسیقی نیز بخشی دیگر از فعالان تعزیه بودند که اغلب طبل، دهل و سرنا می‌نواختند.

ایکنا_ انتخاب نقش‌ها در تعزیه بر چه اساسی انجام می‌شود؟

نقش‌ها در تعزیه بیش از هر چیز بر اساس تسلط افراد بر متن، توانایی آنان در اجرا و در برخی موارد سن و هیکل افراد تعیین می‌شد. معین‌البکا به‌عنوان گرداننده تعزیه، همواره تلاش داشت مناسب‌ترین و قابل‌درک‌ترین نقش را برای هر یک از بازیگران انتخاب کند.

تعزیه‌گردان‌ها معمولاً نقش شخصیت‌های گروه موافق‌خوان، به‌ویژه امام‌خوان و شهادت‌خوان، را به افرادی می‌سپردند که در میان مردم به دینداری، تقوا، خوشنامی و اخلاق نیک شهرت داشتند و چهره و شمایل آن‌ها نیز تا حدودی با نقشی که ایفا می‌کردند متناسب بود.

البته در برخی موارد، نذر مادران نیز در تعیین نقش مؤثر بود. به‌طور معمول، نقش قاسم بن الحسن(ع) و همچنین حضرت علی‌اکبر(ع) از جمله نقش‌هایی بود که بیش از شایستگی فردی، به دلیل نذر مادر به فرد واگذار می‌شد.

ایکنا_ چه ویژگی‌هایی برای یک تعزیه‌خوان موفق ضروری است؟

شعردانی، درست‌خوانی و بیان صحیح اشعار، داشتن چند دانگ صدای خوش، آگاهی از موسیقی و شناخت کم‌وبیش دستگاه‌ها، مقام‌ها و گوشه‌های موسیقی ایرانی، نکته‌پردازی و بداهه‌گویی، تیزهوشی و موقعیت‌شناسی از مهم‌ترین ویژگی‌های یک شبیه‌خوان برجسته و موفق بوده است. تعزیه‌خوانانی که دارای این ویژگی‌ها یا بخشی از آن‌ها بودند، می‌توانستند با مهارت نقش شخصیت‌ها را به نمایش بگذارند و با ارائه نقشی قوی، بر احساس تماشاگران اثر گذاشته، در ذهن آنان ایهام ایجاد کنند و شور و هیجان بیافرینند.

ایکنا_ موسیقی و آواز در تعزیه چه نقشی دارند؟

تعزیه فقط یک آیین مذهبی نیست، بلکه مجموعه‌ای از هنرهای مختلف است که در کنار هم قرار گرفته‌اند. یکی از نکات مهم در این زمینه، نقش موسیقی در تعزیه است. مرحوم روح‌الله خالقی در کتاب تاریخ موسیقی ایران جمله‌ای دارد که بسیار قابل توجه است. او می‌گوید بسیاری از هنرهای ایرانی به واسطه تعزیه و در سایه آن از محاق خارج شدند و رسمیت پیدا کردند که یکی از مهم‌ترین آن‌ها موسیقی است.

تعزیه توانست به نوعی موسیقی را از این محدودیت‌ها خارج کرده و آن را در خدمت مذهب قرار دهد. به همین دلیل در تعزیه می‌بینیم که گفتار و اشعار مربوط به اهل‌بیت(ع) و شخصیت‌های مثبت، به صورت آهنگین اجرا می‌شود؛ اما کلام شخصیت‌های مخالف مانند شمر یا یزید معمولاً بدون آهنگ و به صورت ساده بیان می‌شود. این انتخابی هوشمندانه بود؛ زیرا هم به موسیقی جایگاه می‌داد و هم آن را در خدمت بیان مفاهیم مذهبی قرار می‌داد.

در گذشته، تعزیه‌خوانان از میان تعلیم‌یافتگان استادان موسیقی انتخاب می‌شدند و در حفظ موسیقی سنتی و استمرار مقام‌ها و گوشه‌های موسیقی نقش بسیار مهمی داشتند. آهنگ صدا و ادای کلمات و اشعار با الحان موسیقی در ردیف‌ها، مقام‌ها و گوشه‌های مختلف متناسب با شخصیت نقش‌ها، تأثیری شگرف بر ذهن، احساس و عاطفه مردم و القای بار معنایی اشعار به آنان داشت. تعزیه‌خوانانی که آواز خوش داشتند و مایه‌های موسیقی ایرانی را می‌شناختند، می‌توانستند اثری عمیق بر ذهن جمعی تماشاگران بگذارند و در آنان شور و هیجان ایجاد کنند.

به هر روی، موسیقی ما به نظر روح‌الله خالقی از راه آواز در تعزیه‌خوانی حفظ شد و استمرار یافت و خوانندگانی از مکتب تعزیه برخاستند که در فن آوازخوانی به مقام هنرمندی رسیدند. همین خوانندگان نیز موسیقی ملی ایران را از نابودی نجات دادند.

ایکنا_ تعزیه چگونه می‌تواند فرهنگ ایثار، مقاومت و آزادگی را ترویج کند؟

تعزیه با توجه به ماهیت نمایشی خود، بازگوکننده بسیاری از وقایع روز عاشورا و دیگر رخدادهای دینی، از جمله شهادت امام رضا(ع) و شهادت حضرت علی(ع)، است که امکان بیان دقیق آن‌ها توسط سخنران، نوحه‌خوان یا روضه‌خوان وجود ندارد. این ویژگی، امکان آگاهی مخاطب از بسیاری از نکات ظریف مرتبط با فرهنگ ایثار و مقاومت ائمه معصومین(ع) را فراهم کرده و به‌صورت غیرمستقیم به او درس مقاومت، آزادگی و پایداری می‌دهد.

ایکنا_ استقبال نسل جوان از تعزیه را چگونه ارزیابی می‌کنید؟

متأسفانه به دلیل کم‌توجهی به هنر تعزیه‌خوانی از یک سو و گسترش رسانه‌های مجازی از سوی دیگر، نسل جوان مانند گذشته به آیین تعزیه اقبال نشان نمی‌دهد. البته در این میان، عامل نخست یعنی کمبود فعالیت تعزیه‌خوانان حرفه‌ای تأثیر بیشتری دارد. گواه این مدعا، حضور چشمگیر جوانان و خانواده‌ها در آیین‌های سنتی تعزیه در روستاهایی چون چشام، راه‌چمن سبزوار و فدیشه نیشابور در روزهای خاص برگزاری این مراسم است. تعزیه‌خوانان این مناطق حرفه‌ای بوده و به اصول این هنر مسلط هستند؛ در نتیجه، جوانان شاهد اجرایی کامل و کم‌نقص بوده و از آن استقبال می‌کنند. همچنین نحوه استفاده از موسیقی نیز در میزان حضور کم یا زیاد جوانان در آیین تعزیه بسیار مؤثر است.

انتهای پیام