یکی از موضوعاتی که همواره از منظره‌های تاریخی، سیاسی و فقهی در باب قیام امام حسین(ع) و واقعه عاشورا مطرح شده، این پرسش است که آیا حرکت امام حسین(ع) منجر به تفرقه و اختلاف در میان امت اسلامی شد؟ از منظر فقهی، این مسئله به این صورت صورت‌بندی می‌شود که هرگاه حاکمی جائر قدرت را در دست داشته باشد و مقابله با او در راستای برقراری عدالت، پیامدهایی چون بروز اختلاف، هرج‌ومرج و بی‌نظمی در جامعه داشته باشد، تکلیف شرعی چیست؟

این مسئله از زمان قیام اباعبدالله الحسین(ع) مطرح بوده و تا امروز نیز تداوم داشته است؛ چرا که تأثیری بنیادین بر سرنوشت سیاسی و اجتماعی مسلمانان دارد. محققان غالباً بر این نکته متمرکز بوده‌اند که آیا حرکت امام حسین(ع) «مجاز» بوده است یا «مشروع»؟ اگرچه طرح این پرسش برای ما شیعیان بدیهی و بلاموضوع است، اما در میان اهل سنت و تحلیل‌گران مسائل اجتماعی، موضوعی حائز اهمیت است.

به عنوان نمونه، ابن‌خلدون در تاریخ خود در مورد امام حسین(ع) اظهارنظر کرده و معتقد است که صحابه عموماً با رویه ایشان موافق نبودند؛ زیرا از نظر او، مواجهه با حاکم جائر منجر به هرج‌ومرج و آشفتگی اوضاع مردم می‌شود و لذا تحمل حاکم جائر به صلاح‌تر است. وی تأکید می‌کند که هرچند یزید فاسق و جائر است، اما مجوزی برای خروج علیه او وجود ندارد، چرا که مفاسد ناشی از قیام، بیشتر از تحمل حاکم جائر است. ابن‌کثیر نیز در «البدایه و النهایه» بیان می‌دارد که اگر امام فاسق باشد، بهتر است تحمل شود تا دوران حاکم جائر به پایان برسد، زیرا در غیر این صورت مفاسد بیشتری به‌وجود می‌آید.

در زمان آغاز حرکت امام(ع)، بسیاری از افراد با همین استدلال، این قیام را تخطئه می‌کردند. در واقع، کسی نبود که از یزید دفاع کند یا او را شایسته رهبری بداند، اما همواره می‌گفتند اقدام علیه او «مصالح نیست». برای مثال، عمرو بن سعید (حاکم مدینه) به امام حسین(ع) گفت که شما با بیعت نکردن و مخالفت، نظم جامعه را برهم می‌زنید. بدین ترتیب، هم ایادی حکومت به بهانه اختلاف‌افکنی و هم مخالفان با استدلال «حفظ نظم»، از همراهی با ایشان سر باز زدند. این موضوع را می‌توان در دو نحله شیعه و سنی بررسی کرد، اما گرایش غالب در میان اهل سنت بر این است که نباید در برابر حاکم جائر قیام کرد و نظم موجود را به‌دلیل فسق و جور برهم زد.

حمید عنایت در کتاب «سیری در اندیشه سیاسی عرب» (چاپ دهه ۱۳۵۰) که برخی آثارش درخور تأمل است، نگاه متفکرانی چون ماوردی را تحلیل کرده است. او بیان می‌کند که این اندیشمندان چنان بر اطاعت از سلطان تأکید داشتند که تفاوت میان عادل یا فاسق بودن امام را نادیده می‌گرفتند، زیرا هدف اصلی آن‌ها حفظ نظم جامعه بود. اثر افکار ماوردی و غزالی در جامعه سبب شد تا مسلمانان پذیرند که حاکمیت جباران را باید تحمل کرد. عنایت در کتاب خود آورده است: «چنین اندیشه‌هایی به‌تدریج زمینه ذهنی مسلمانان را برای پذیرش استبداد فراهم کرد و نتیجه آن شد که در نظام سیاسی جوامع اسلامی، استبداد اصل و آزادی استثنا دانسته شود؛ چرا که فرمانروایان می‌توانستند به راحتی با هر نوع آزادی که دستاویز آشوب‌گری باشد، مقابله کنند.

کسانی که بحث را تنها از منظر نقلی دنبال نکرده‌اند، به‌سادگی تقدمِ «نظم» را کنار گذاشته و پذیرفته‌اند که آنچه برای ما اولویت دارد، کیفیت و چگونگی حکومت است، نه صرفِ وجودِ حکومت. ما افتخار داریم که عالمان شیعه به این نکته توجه ویژه‌ای داشته‌اند؛ برای نمونه، مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر شریف «المیزان» مطرح می‌کنند که مفاسد تأیید و پذیرش حکومت‌های جائر، بسیار بیشتر از مفاسد ناشی از اعتراض است و هیچ انسان عاقلی نمی‌پذیرد که زیر بار ظلم برود. ایشان تأکید می‌فرمایند برخی افراد، سکوت و مدارا را تحت عنوان «حفظ وحدت» واجب می‌شمارند؛ در حالی که معنای این رویکرد، از بین بردن هسته و جوهر دین برای حفظ پوسته وحدت است و چنین دینی، هیچ تأثیری در جامعه نخواهد داشت.

با این حال، اگر به مدارک نقلی و روایات مراجعه کنیم، تحلیل موضوع دشوارتر می‌شود، همان‌طور که اهل سنت نیز با چالش‌های مشابهی مواجه شده‌اند. ما ابتدا باید روایات را از نظر سندی و متنی به‌دقت مورد مداقه قرار دهیم. در این مسیر، باید راهی برای توجیه فرمایش حضرت امیر(ع) در خطبه ۱۲۷ نهج‌البلاغه بیابیم؛ ایشان در این خطبه، خوارج را مورد عتاب و سرزنش قرار دادند که چرا از امت فاصله گرفتند و با این تعبیر فرمودند: «الزم السواد الاعظم…» (به توده مردم بپیوندید)، زیرا دست خدا با جماعت و عموم مردم است، نه با کسانی که از جمع فاصله می‌گیرند. همچنین هشدار دادند: «ایاکم و الفرقه» (از ایجاد اختلاف بر حذر باشید) و مثال زدند که اگر گوسفندی از گله جدا شود، طعمه گرگ خواهد شد و کسی که از جامعه جدا شود نیز به همین ترتیب طعمه می‌شود. حضرت همچنین تأکید فرمودند که اختلاف‌افکنان در جامعه را بکشید، هر کس که باشد، حتی اگر زیر عمامه من باشد: «من دعی هذا الشعار فاقتلوه». این جملات حضرت امیر(ع) را چگونه باید معنا کرد؟ آیا این تعابیر نشان نمی‌دهد که انسان باید همواره با جامعه همراه باشد و از اختلاف بپرهیزد؟ و آیا معنای آن این نیست که کسی که از جامعه جدا نشود، طعمه شیطان نمی‌گردد؟ اکنون اگر این فرمایشات را در کنار سیره و روش اباعبدالله الحسین(ع) قرار دهیم، می‌بینیم که توجیه این تعابیر چقدر پیچیده است.