به قلم حجت‌الاسلام سلمان بهجتی اردکانی، نویسنده و پژوهشگر فقه و حقوق محیط زیست

تنوع زیستی (Biodiversity) به گوناگونی اشکال مختلف حیات بر روی زمین اشاره دارد. این مفهوم شامل سه سطح اصلی است: تنوع ژنتیکی، تنوع گونه‌ای و تنوع زیست‌بوم (اکوسیستم). تنوع ژنتیکی به تفاوت‌های موجود در ژن‌ها و DNA گونه‌ها مربوط می‌شود. تنوع گونه‌ای به تعداد و فراوانی گونه‌های مختلف در یک منطقه اشاره دارد. تنوع زیست‌بوم به گوناگونی زیستگاه‌ها و جوامع زیستی در یک ناحیه خاص مربوط می‌شود. بنابراین تنوع زیستی، شامل تمامی موجودات زنده از جمله گیاهان، جانوران، ریزجانداران (میکروارگانیسم‌ها) و زیست‌بوم‌هایی که این موجودات در آن زندگی می‌کنند، می‌شود.

این تنوع، نتیجه میلیاردها سال حیات و تداوم نسل جانداران است و به عنوان یک بیمه طبیعی برای حفظ تعادل اکولوژیکی عمل می‌کند. هر یک از این سطوح تنوع به نوبه خود بر روی سایر سطوح تأثیر می‌گذارد و باعث ایجاد تعادل و توازن در طبیعت و بهره‌مندی همگانی می‌شود.

اهمیت تنوع زیستی

تنوع زیستی از جهات متعددی برای بشر مهم است؛ از قبیل: کمک به تأمین منابع غذایی متنوع و پایدار، استخراج داروها از منابع متعدد حیوانی و گیاهی، کمک به پیشرفت برخی دانش‌ها همچون پزشکی، کمک به چرخه‌های طبیعی مثل گرده‌افشانی و باروری گیاهان و تجزیه مواد آلی در طبیعت، پیشگیری از تغییرات اقلیمی با جذب کربن دی اکسید توسط گونه‌های مختلف و پرتعداد گیاهی و جانوری، کمک به پایداری زیست‌بوم‌های طبیعی و کاهش آسیب‌پذیری آنها در برابر تغییرات محیطی.

حضرت نوح، مأمور حفظ گونه‌های زیستی

بدیهی است که قضایای مرتبط با حضرت نوح(ع)، دربردارنده درس‌ها و معارف زیادی برای بشر است؛ اما نوشتار حاضر در صدد تمرکز بر مسئله تنوع زیستی در کنش‌های این نبی الهی است و لذا به سایر تعالیم آن حضرت نمی‌پردازد. حضرت نوح عليه السلام قبل از رخداد عذاب به صورت بارندگی و سیل بزرگ و نابود کننده، برای حفظ موجودات زنده، این فرمان را دریافت کرد که از هر حیوانی، یک جفت (نر و ماده) به کشتی بیاورد. این فرمان در جهت حفظ تنوع زیستی و بقای نسل بوده است.

در آیه 40 از سوره هود آمده است: «حَتی إِذَا جَاءَ أَمْرُنَا وَفَارَ التَّنُّورُ قُلْنَا احْمِلْ فِيهَا مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَأَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ وَمَنْ آمَنَ وَمَا آمَنَ مَعَهُ إِلَّا قَلِيلٌ» یعنی [رویاروییِ نوح و قومش همچنان ادامه داشت] تا هنگامی که فرمان ما فرا رسید و تنور (از آب) فوران کرد، گفتیم: از هر نوع حیوانی یک زوج (یک نر و یک ماده) و نیز خاندانت و آنان را که ایمان آورده‌اند، در کشتی سوار کن مگر کسی که پیش‌تر فرمان غرق شدن را بر ضد او لازم کرده‌ایم؛ و جز اندکی همراه او ایمان نیاوردند.

انتقال گیاهان به کشتی نوح

طبق برخى روايات، حضرت نوح، علاوه بر حيوانات، درختان را نيز با خود به كشتى برده است. (روح المعانی، آلوسی، ج 6، ص 251) اين مطلب با توجه به اينكه زوجيت و نر و ماده بودن مخصوص حيوانات نيست، با تعبیر قرآنی «مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ» سازگار است؛ يعنى حضرت نوح مأمور شد تا از هر موجودى يك جفت به کشتی ببرد؛ اعم از اینکه آن موجود، حیوان باشد یا گیاه باشد. به هر حال از این آیه استفاده می‌شود که اولاً نسل حيوانات بايد حفظ شود؛ و ثانیا تا جایی که امکان‌پذیر باشد، تنوع و تکثر انواع و گونه‌های گیاهی نیز باید محافظت شود.

انتقال حشرات به کشتی نوح

در تفسیر نورالثقلین (ج 2، ص 356) به نقل از تفسیر علی بن ابراهیم قمی آمده است که حضرت نوح، از تمام انواع حیوانات، یک جفت را سوار بر کشتی کرد. «فَلَمَّا فَرَغَ نُوحٌ مِنِ اتِّخَاذِ السَّفِينَةِ أَمَرَهُ اللَّهُ تَعَالَى أَنْ يُنَادِيَ بِالسُّرْيَانِيَّةِ: لَا يَبْقَى بَهِيمَةٌ وَ لَا حَيَوَانٌ إِلَّا حَضَرَ، فَأَدْخَلَ مِنْ كُلِّ جِنْسٍ‌ مِنْ أَجْنَاسِ الْحَيَوَانِ زَوْجَيْنِ السَّفِينَة». واژه «بهیمة» به معنای چهارپایانی همچون گوسفند است، اما تعبیر «حیوان» در این حدیث شامل حشرات نیز می‌شود؛ چنانکه ابن منظور در لسان العرب (ج 14، ص 214) بر این مطلب صحه می‌گذارد و می‌گوید: «الحیوانُ اسمٌ یَقعُ علی کلّ شیءٍ حیٍّ». در تفسیری دیگر، نام دو نوع حشره به صراحت بیان شده و آمده است که مورچه، الاغ، مار و عقرب نیز داخل کشتی شدند. (تفسیر اثنی عشری، شاه عبدالعظیمی، ج 6، ص 68 و 69.)

انتقال پرندگان اهلی و وحشی به کشتی نوح

مرحوم کلینی در کتاب الکافی (ج 8، ص 284) حدیثی را نقل کرده که نشان می‌دهد حضرت نوح، از همه پرندگانی [که در آن منطقه بودند] اعم از پرندگان وحشی و پرندگان اهلی، یک جفت را سوار کشتی کرد. ترجمه آن حدیث به این شرح است: «امام صادق علیه السلام فرمود: نوح(ع) در کشتی، هشت نوع جفت را حمل کرد که خداوند فرموده است: دو جفت از گوسفند، دو جفت از بز، دو جفت از شتر و دو جفت از گاو. از گوسفند‌ها، یک جفت اهلی و یک جفت وحشی که صید آنها برای مردم حلال بود. از بزها، یک جفت اهلی و یک جفت وحشی که در بیابان‌ها زندگی می‌کردند. از شترها، دو نوع بودند: شترهای بختی و عربی. و از گاوها، یک جفت اهلی و یک جفت وحشی. همچنین هر نوع پرنده‌ پاک، چه وحشی و چه خانگی؛ سپس زمین غرق در آب شد.»

انتقال پستانداران به کشتی نوح

در تفسیر نورالثقلین (ج 2، ص 358) از وجود پستاندارانی همچون موش، گربه، خوک، فیل، میمون و سگ در کشتی نوح، سخن به میان آمده است.

طبقاتی ساختن کشتی، تدبیری در حفظ حقوق حیوانات

در یکی از تفاسیر (آلوسی، روح المعانی، ج 6، ص 251) ضمن یک حدیث آمده است که حضرت نوح(ع) سه طبقه برای کشتی ایجاد کرده بود. یک طبقه مخصوص حیوانات وحشی و درندگان و حشرات بود؛ طبقه دیگر مختص چهارپایان و دامها بود و طبقه‌ای دیگر، ویژه خودش و همراهان و خوراک و وسایل بود. پس اولاً، دو طبقه از سه طبقه کشتی، به هدف حفاظت از حق حیات حیوانات ساخته شده بود. ثانیاً، ترس و معذب بودن برخی از حیوانات از حضور حیوانات وحشی، یکی از حکمت‌های جداسازی حیوانات در دو طبقه مختلف از کشتی نوح است؛ از این رو، این جداسازی نیز در راستای مراعات حقوق حیوانات و حفظ سلامت آنها است.

فقه و حقوق اسلامی؛ هم‌راستا با حفظ تنوع زیستی

آموزه‌های اسلامی و فقهی حقوقی بسیاری، هم‌راستا با حفظ تنوع زیستی است؛ برخی از آنها عبارتند از: 
1. ممنوعیت شرعی شکار لهوی در اسلام (صافی گلپایگانی، اسفتائات محیط زیست، ص ۶۹)
2. حرمت اسرافِ منجر به ضرر در بهره‌برداری از گونه‌های حیوانی و گیاهی (بهجت، استفتائات، ج 4، ص 564)
3. إفساد شمرده شدن اقدام به انقراض نسل حیوانات (طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج 2، ص 96)
4. حرام شمرده شدن گوشت بسیاری از پرندگان و حیات وحش (ر.ک: شهید ثانی، الروضة البهیة، کتاب الأطعمة و الأشربة)
5. غیر خوراکی شمرده شدن حشرات در اسلام؛ غیر از ملخ (امام خمینی، توضیح المسائل المحشی، ج 2، ص 603)
6. حرمت شکار در حال اِحرام و حرمت شکار در منطقه‌ای از مکه که حرم محسوب می‌شود. (سیستانی، مناسک حج، مسئله 296)

لزوم مقررات سختگیرانه برای حفظ تنوع زیستی در مناطق پر جمعیت و پر بازدید

با توجه به حضور همیشگی مسلمانان از نقاط مختلف کره زمین در مکه برای انجام حج واجب و حج مستحبی و مناسک مرتبط با آنها، حرمت هر نوع شکار و صید و آسیب به گیاهان در آن منطقه (با ضوابط و احکامی که فقها بیان نموده‌اند) یک تدبیر الهی و حکیمانه محیط زیستی در راستای حفظ محیط زیست و نگهداری گیاهان و حیوانات است. (مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج 5، ص 87) توجه به چنین تدبیر حکیمانه، ما را به این نکته رهنمون می‌شود که اساسا حفاظت از تنوع زیستی در مناطق پر جمعیت، مسیرهای پر تردد، اماکن پر بازدید و محل‌های مناسب گردشگری، باید پر رنگ‌تر و با مقررات سخت‌گیرانه‌ همراه باشد؛ تا از تجاوز به حق حیات و سایر حقوق زیست‌مندان در آن مناطق پیشگیری شود. 

انتهای پیام