سرویس اندیشه ایکنا در ایام عید سعید غدیر، در گفت‌وگویی تفصیلی با عبدالله غفرانی، پژوهشگر و نسخه‌شناس، به بررسی زوایای پنهان شرح «حدائق الحقائق» پرداخته است. این گفت‌وگو پرده از کشف بزرگِ «تحریر دوم» این کتاب برمی‌دارد؛ اثری از قطب‌الدین کیذری در سده ششم هجری که نه تنها شیوه‌ای نو در شرح کلام امیرالمؤمنین(ع) ارائه داده، بلکه به‌عنوان نگهبانِ بخشی از مواریث مفقوده‌ شیعه، حیاتی دوباره یافته است. مشروح سخنان او را در ادامه می‌خوانیم:

کتاب جاودان «نهج‌البلاغه» از نخستین روزهای تدوین، کانون توجه اندیشمندان بوده و بستر سازِ خلق شروح و گزارش‌های متعددی گشته است. عالمان برجسته‌ای از میان شیعه و اهل‌سنت، همت خود را صرف تبیین ظرایف این اثر گران‌سنگ کرده‌اند که حاصل آن، میراثی ماندگار از شروح کهن است. از میان قدیمی‌ترین و مهم‌ترینِ این آثار که تا به امروز در دسترس پژوهشگران قرار دارد، می‌توان به «اعلام نهج‌البلاغه» اثر علی‌بن ناصر سرخسی (به شیوه مختصر)، شرح «امام محمد وبری» (که بخش‌های قابل‌توجهی از آن باقی مانده)، «منهاج‌البراعه» قطب‌الدین راوندی و «معارج نهج‌البلاغه» ظهیرالدین بیهقی اشاره کرد.

در این میان، یکی از برجسته‌ترین شروح قرن ششم هجری، کتاب «حدائق الحقائق فی فسر دقائق أفصح الخلائق» است. این اثر ارزشمند، تألیف قطب‌الدین محمد بن حسین کیذری بیهقی، فقیه و ادیب نامدار شیعی است. وی از دانش‌آموختگان شهر «بیهق» بود؛ سرزمینی که در سده‌های پنجم و ششم هجری، خاستگاه دانشمندان بزرگ شیعه، زیدی و سنی محسوب می‌شد. اگرچه نام او به دلیل تقدمِ زمانیِ تألیف کتاب «تاریخ بیهق» در آن اثر نیامده، اما کتب تراجم همواره از وی با بزرگی و عظمت یاد کرده‌اند.

قطب‌الدین کیذری در عرصه‌های مختلف علمی آثار گران‌بهایی به یادگار گذاشته است؛ در حوزه فقه، کتاب «اصباح الشیعه» او همواره مورد استناد فقهای پس از وی بوده و اثر دیگر او با نام «شریعه الشیعه» نیز از جمله مواریث علمی است که متأسفانه تا به امروز نسخه‌ای از آن به دست ما نرسیده است.

مرحوم کیذری در شرح «حدائق الحقائق»، فراتر از مباحث لغوی و تبیین واژگان، به عمق مطالب معارفی، فلسفی و ابعاد اعتقادی کلام امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) راه یافته است. همین ویژگی، اثر او را از یک متن صرفاً ادبی به یک منبع غنیِ معارفی بدل ساخته است. از جمله مباحث برجسته‌ این شرح که در آثار مشابه کمتر دیده می‌شود، تطبیق برخی فرازهای خطبه‌ها بر مبانی امامت و وجود مقدس حضرت ولی‌عصر(عجل‌الله‌تعالی‌فرجه) است؛ رویکردی که در دیگر شروح شیعی نهج‌البلاغه نیز به ندرت با این کیفیت به چشم می‌خورد.

از دیگر نقطه‌ قوت و اهمیت این اثر، نقش آن در صیانت از میراث مفقوده‌ شیعه است. کیذری در این شرح، بخش‌هایی از آثار کهن را نقل کرده که امروزه اصل آن‌ها در دسترس نیست و بدین ترتیب، «حدائق الحقائق» به گنجینه‌ای برای بازیابی برش‌هایی از آن متون مبدل گشته است. همچنین، از منظر ادبی و متن‌شناختی، این کتاب به دلیل ثبتِ متفاوت برخی عبارات، اعراب‌گذاری‌های خاص و افزودگی‌های واژگانی یا جمله‌ای در خطبه‌ها، معنای نوین و بدیعی از کلام وحی‌گونه‌ امام ارائه می‌دهد که با نسخه‌های مشهور متفاوت است.

در نهایت، سه عامل اصلی ضرورت تحقیق مجدد این کتاب را ایجاب می‌کرد: نخست، چاپ پیشین کتاب به صورت ناقص انجام شده بود و بسیاری از پژوهشگران از این نقیصه بی‌اطلاع بودند. دوم، دسترسی به نسخه‌ای بسیار کهن و نزدیک به زمان شارح که ارائه‌ نصی دقیق‌تر و معتبرتر را ممکن می‌سا. و سوم – که مهم‌ترین انگیزه بود – کشف «تحریر ثانی» این کتاب است؛ نکته‌ای که تاکنون از دید محققان و کتاب‌شناسان پنهان مانده بود. ارائه‌ این تحریر جدید، در حقیقت به مثابه‌ بازیابی و عرضه‌ی نسل نوینی از یک میراث گمشده‌ تشیع به جهان اسلام است.

 تحقیق و تصحیح این اثر گران‌سنگ، محصول تلاشی مستمر در بازه‌ زمانی سه تا سه و نیم سال بوده است. در فرآیند پژوهش، پس از تفکیک دو تحریرِ یادشده و ارائه‌ مجزای هر یک، اهتمام ویژه‌ای بر مقابله‌ دقیق متن با نسخه‌های خطیِ مبنا معطوف گشت. در بخش مستندسازی، کوشش شد تا تمامی مطالبِ شارح — اعم از لغوی، کلامی و حدیثی — با تکیه بر مصادر متقدم (تا اوایل سده‌ ششم هجری) ریشه‌یابی و مستند گردد. بر این اساس، کلیت مطالب این شرح دارای شناسنامه‌ استنادی شده است؛ مواردی نیز که سندی برای آن‌ها در آثار متقدم یافت نشد، به عنوان «متفردات» و یافته‌های اختصاصیِ «حدائق الحقائق» تلقی می‌شوند که خود می‌تواند منبعی اصیل برای کتبِ پس از خود باشد.

در زمینه‌ لغت‌شناسی، واژگان با ضبط دقیق و توضیحات وافی ارائه شده‌اند. همچنین در مواردی که میان متن نهج‌البلاغه‌ متداول و عبارتِ موجود در این شرح اختلافی مشاهده می‌شد، این تفاوت‌ها به دقت گزارش شد تا ظرایف معناییِ حاصل از این اختلافِ ضبط، برای پژوهشگران روشن گردد. برای تسهیل در بازیابی مطالب، فهارس فنی و راهنمای جامعی (شامل آیات، روایات، اعلام، کتب و…) تهیه و در مجلدی مجزا تدوین گردیده است.

از دیگر ویژگی‌های بارز این اثر، بررسی تطبیقی «امثال عربی» در کلام امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) است؛ در این شرح، حدود ۸۰ مَثل عربی تبیین و با خطبه‌ها تطبیق داده شده که غنای ادبی ویژه‌ای به کتاب بخشیده است. افزون بر این، شرح مزبور در تبیین معارف ولایی، به‌ ویژه در مباحث «تولی و تبری»، از قوت و صلابت علمیِ قابل‌توجهی برخوردار است.

در پایان، وظیفه‌ خود می‌دانم از «عتبه مقدسه عباسیه» در مشهد مقدس که مسئولیت هزینه‌های نشر و توزیع این اثر را عهده‌دار شدند، صمیمانه سپاسگزاری نمایم. حمایت این نهاد ارجمند موجب شد تا یکی از مواریث ماندگار شیعه در قلمرو نهج‌البلاغه‌پژوهی، با شکوهی شایسته به جامعه‌ علمی و محققان گرانقدر عرضه گردد.