بازخوانی تحولات کشورهای حاشیه خلیج فارس در سایه بحران ژئوپلیتیک منطقه

به قلم حجت‌الاسلام والمسلمین محمد هادی ملکی، تحلیلگر مسائل سیاسی و بین‌الملل

تحولات سال‌های اخیر در منطقه خلیج فارس نشان می‌دهد رقابت میان برخی دولت‌های عربی و جمهوری اسلامی ایران، دیگر صرفاً در سطح اختلافات ژئوپلیتیک و موازنه‌های قدرت باقی نمانده، بلکه به حوزه هویت‌های مذهبی و اجتماعی نیز کشیده شده است. اگر در گذشته، محور اصلی منازعه، نفوذ منطقه‌ای ایران و توازن قوا بود، امروز بخشی از این تقابل در قالب نگاه امنیتی به جوامع شیعی منطقه بازتولید می‌شود.

عبور از رقابت ژئوپلیتیک به تقابل هویتی

در امارات، بحرین و تا حدودی کویت، حساسیت‌های امنیتی نسبت به شیعیان افزایش یافته است. اخراج برخی شهروندان و مقیمان شیعه، محدودسازی نهادهای مذهبی، فشار بر فعالان دینی و سیاسی و طرح اتهاماتی مرتبط با ارتباط با ایران، همگی نشانه‌هایی از روند «امنیتی‌سازی هویت» در منطقه به شمار می‌روند؛ روندی که در آن، مرز میان شهروندی و سوءظن امنیتی به‌تدریج کمرنگ می‌شود.

بخشی از دولت‌های عربی حاشیه خلیج فارس، در چارچوب رقابت منطقه‌ای با تهران، هرگونه پیوند مذهبی یا عاطفی با ایران را بالقوه تهدیدآمیز تلقی می‌کنند. همین مسئله موجب شده نگاه امنیتی به شیعیان، از حوزه سیاست خارجی به عرصه مدیریت داخلی جوامع منتقل شود.

بحرین؛ کانون اصلی شکاف هویتی

بحرین را می‌توان مهم‌ترین نمونه این معادله دانست. شکاف تاریخی میان اکثریت شیعه و ساختار سیاسی حاکم، پس از تحولات سال ۲۰۱۱ وارد مرحله‌ای پیچیده‌تر شد. سلب تابعیت، محدودیت علیه نهادهای مذهبی و برخوردهای امنیتی گسترده، موجب شده بخشی از جامعه شیعی احساس کند نه به‌عنوان شهروندی برابر، بلکه به‌عنوان یک مسئله امنیتی دائمی به آن نگریسته می‌شود.

در بلندمدت، چنین وضعیتی به فرسایش اعتماد ملی منجر خواهد شد. هنگامی که بخشی از جامعه احساس کند هویت مذهبی‌اش او را در معرض سوءظن دائمی قرار داده است، فاصله میان دولت و جامعه عمیق‌تر می‌شود.

نقش آمریکا و رژیم صهیونیستی در بازآرایی امنیت خلیج فارس

در کنار این تحولات، نزدیکی برخی کشورهای عربی به آمریکا و رژیم صهیونیستی نیز بخشی از راهبرد مهار ایران ارزیابی می‌شود. روند عادی‌سازی روابط با تل‌آویو، همکاری‌های امنیتی و اطلاعاتی و تلاش برای شکل‌دهی به ائتلاف‌های منطقه‌ای جدید، همگی در چارچوب بازتعریف نظم امنیتی خلیج فارس قابل تحلیل است.

در این چارچوب، ایران نه فقط به‌عنوان یک رقیب منطقه‌ای، بلکه به‌مثابه اصلی‌ترین تهدید امنیتی منطقه معرفی می‌شود؛ موضوعی که سبب شده هرگونه همدلی یا پیوند مذهبی با ایران نیز در برخی موارد ذیل همین نگاه امنیتی تفسیر شود.

پارادوکس امنیتی در خلیج فارس

با این حال، تجربه سال‌های گذشته نشان داده امنیتی‌کردن هویت مذهبی، الزاماً به ثبات پایدار منجر نمی‌شود، بلکه می‌تواند شکاف‌های اجتماعی را عمیق‌تر کند. هرچه فشار بر هویت‌های مذهبی افزایش یابد، گرایش به هویت‌های فراملی نیز تقویت خواهد شد؛ و این همان پارادوکس امنیتی در خلیج فارس است.

دولت‌ها برای مهار نفوذ منطقه‌ای ایران، به سیاست‌های سخت‌گیرانه امنیتی متوسل می‌شوند، اما همین سیاست‌ها ممکن است به‌صورت معکوس، احساس همبستگی فراملی را در بخشی از جوامع شیعی تقویت کند.

عراق و بحران دولت‌سازی

در عراق نیز بخشی از جریان‌های سیاسی، بحران مزمن خدمات عمومی، فساد ساختاری و ضعف نهادهای حاکمیتی را ناشی از استمرار نفوذ خارجی و وابستگی امنیتی می‌دانند. تداوم بحران برق، بیکاری و ناکارآمدی اداری موجب شده گفتمان استقلال‌خواهی، حاکمیت ملی و مقاومت، همچنان در بخشی از افکار عمومی از جذابیت برخوردار باشد.

از این منظر، مسئله صرفاً به رقابت ایران و آمریکا محدود نمی‌شود، بلکه ریشه در بحران عمیق دولت‌سازی در منطقه دارد؛ بحرانی که باعث شده بخش قابل توجهی از جوامع عربی نسبت به نظم سیاسی موجود دچار بی‌اعتمادی شوند.

آینده مبهم نظم امنیتی منطقه

خلیج فارس امروز با بحران اعتماد مواجه است؛ از یک‌سو دولت‌ها نگران نفوذ بیرونی هستند و از سوی دیگر، بخش‌هایی از جوامع نسبت به رویکرد امنیتی حاکم احساس بی‌اعتمادی دارند. تداوم این روند می‌تواند منطقه را وارد مرحله‌ای فرسایشی کند که در آن، شکاف‌های مذهبی بیش از گذشته به ابزار رقابت‌های ژئوپلیتیک تبدیل شوند.

امنیت پایدار در منطقه زمانی محقق خواهد شد که دولت‌ها بتوانند میان ملاحظات امنیتی و حقوق شهروندی توازن برقرار کنند. تبدیل هویت مذهبی به پرونده‌ای امنیتی، شاید در کوتاه‌مدت ابزار کنترل تلقی شود، اما در بلندمدت می‌تواند به تضعیف انسجام ملی و تشدید بی‌ثباتی منجر شود.

انتهای پیام