به گزارش خبرنگار ایکنا، نشست هم‌اندیشی استادان علوم قرآن و حدیث سراسر کشور، عصر چهارشنبه، سی‌ام اردیبهشت‌ماه، در سالن شهدای جهاد علمی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری برگزار شد. در یکی از پنل‌های این نشست موضوع «الهیات کارآفرین» و نسبت علوم انسانی و علوم قرآنی با نیاز‌های واقعی جامعه، محور اصلی سخنان و مباحث قرار گرفت.

در آغاز این پنل، محمود واعظی، عضو هیئت علمی دانشگاه تهران و دبیر پنل، با اشاره به وضعیت کنونی علوم انسانی در کشور، گفت: امروز حدود ۴۸ درصد جمعیت دانشجویی کشور در حوزه علوم انسانی، علوم اجتماعی و هنر مشغول تحصیل هستند و نزدیک به ۳۰ درصد اعضای هیئت علمی نیز در همین عرصه فعالیت می‌کنند، اما سهم علوم انسانی از تولیدات علمی کشور تنها حدود هفت درصد است؛ آماری که نشان می‌دهد وضعیت علوم انسانی در ایران، شرایط مطلوب و رضایت‌بخشی ندارد.

وی با بیان اینکه بخش اندکی از همین سهم اندک به علوم قرآن و حدیث اختصاص دارد، افزود: یکی از راه‌حل‌های جدی و گره‌گشای جهان امروز، حرکت به سمت «کارآفرینی الهیاتی» است؛ مسیری که می‌تواند میان دانش دینی و نیاز‌های عینی جامعه پیوند برقرار کند. هر اندازه بستر‌های کارآفرینی در حوزه الهیات و علوم انسانی گسترش یابد، به همان میزان از بیکاری، تنش‌های اجتماعی و ناهنجاری‌های فرهنگی کاسته خواهد شد.

دبیر این پنل، «آزمون‌پذیری» را یکی از شاخصه‌های مهم الهیات کاربردی دانست و اظهار کرد: باید دید یک ایده یا نظریه در میدان واقعی جامعه چه میزان کارآمدی و اثرگذاری دارد و اساساً در بازار اندیشه و نیاز‌های اجتماعی، چه جایگاهی پیدا می‌کند. الهیات کاربردی، الهیاتی تحول‌گرا و تغییرآفرین است؛ الهیاتی که ضمن توجه به عقلانیت، تجربه‌های انسانی و مسائل اجتماعی، از دریچه ایمان به جهان می‌نگرد و در عین حال، صیانت از ایمان دینی را نیز مدنظر قرار می‌دهد.

واعظی، گفت‌وگوی مؤثر علمی، نگاه تحلیلی و میان‌رشته‌ای و همچنین تعمیق و تصحیح فهم دینی را از دیگر مؤلفه‌های این رویکرد برشمرد و تصریح کرد: گستره الهیات کاربردی، در حقیقت تمام شبکه زندگی انسان را در بر می‌گیرد و نمی‌توان آن را صرفاً به فضای آکادمیک یا نظری محدود کرد.

وی در ادامه با اشاره به برخی آمار‌های جهانی درباره جایگاه رشته الهیات گفت: در آمریکا طی سال‌های ۲۰۲۰ و ۲۰۲۱، رشته الهیات در میان ۳۸ رشته کلیدی، رتبه ۲۸ را به خود اختصاص داده است. همچنین در همین بازه زمانی، ۲۷ هزار مدرک در حوزه علوم انسانی صادر شده و تحقیقات نشان می‌دهد این حوزه از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۲۶ رشدی معادل ۷.۷ درصد را تجربه کرده است.

عضو هیئت علمی دانشگاه تهران، «ایمان و کار»، «ایمان خلاق» و «دین و زندگی عمومی» را از جمله محور‌های مهم فعالیت در حوزه الهیات کاربردی دانست و افزود: امروز مراکز علمی و الهیاتی مهمی در جهان در این عرصه فعالیت می‌کنند؛ مراکزی که مأموریت اصلی خود را تربیت رهبران اجتماعی و فکری قرار داده‌اند.

وی از مدرسه الهیات هاروارد، مؤسسه الهیات فولر و برخی مراکز فعال در آفریقا به‌عنوان نمونه‌هایی از این جریان نام برد و گفت: دانشگاه‌هایی همچون هاروارد و آمستردام نیز در این حوزه فعال هستند. در جهان اسلام نیز مراکز متعددی شکل گرفته‌اند که تلاش می‌کنند الهیات را با مسائل روز و نیاز‌های واقعی جامعه پیوند بزنند.

واعظی در ادامه به تجربه دانشگاه‌ ای‌ ای یو‌ام مالزی اشاره کرد و گفت: این دانشگاه که در سال ۲۰۰۵ تأسیس شده، رویکردی کاملاً کاربردی را دنبال می‌کند و رشته‌هایی همچون تمدن، توسعه پایدار و حوزه‌های مشابه را با تمرکز بر موضوعاتی ارائه می‌دهد که در دنیای امروز «خریدار» و مخاطب جدی دارند.

وی همچنین از برنامه‌ریزی برای برگزاری «همایش ملی الهیات کاربردی» خبر داد و گفت: این همایش گامی در جهت تقویت این رویکرد در فضای علمی کشور خواهد بود.

دبیر پنل الهیات کاربردی در نخستین نشست هم‌اندیشی استادان علوم قرآن و حدیث، در بخش پایانی سخنان خود، به تفاوت فضای علمی ایران و غرب اشاره کرد و گفت: یکی از تفاوت‌های جدی ما با غرب، غلبه تنگ‌نظری‌ها، شخص‌محوری و همچنین دخالت گسترده دولت در این حوزه‌هاست؛ مسائلی که مانع شکل‌گیری جریان‌های پویا و اثرگذار در عرصه علوم انسانی و الهیات کاربردی شده است.

بر اساس گزارش ایکنا در بخش دیگری از این نشست، علی شریفی، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، به تبیین ضرورت مطالعات میان‌رشته‌ای و نسبت آن با اشتغال، مهارت‌آموزی و آینده علوم قرآنی پرداخت.

وی با اشاره به جایگاه دانشگاه علامه طباطبایی به‌عنوان بزرگ‌ترین دانشگاه علوم انسانی کشور گفت: در این دانشگاه، رشته‌ها و دانشکده‌های متعددی فعال هستند و دانشکده الهیات نیز یکی از دانشکده‌هایی است که نسبت به دیگر بخش‌ها، دیرتر تأسیس شده است. در این دانشکده، علاوه بر گروه قرآن و حدیث، گروه مطالعات میان‌رشته‌ای نیز شکل گرفته و تلاش کرده‌ایم بخشی از فعالیت‌های علمی خود را به سمت میان‌رشته‌ای‌سازی با رویکرد اشتغال و پاسخ‌گویی به نیاز بازار کار سوق دهیم.

شریفی در ادامه، با اشاره به تجربه ترجمه کتاب «دانشگاه به مثابه نهادی امروزی» در سال ۱۳۸۹، از دغدغه‌ای که سال‌ها ذهن او را درگیر کرده است سخن گفت و افزود: این کتاب حاصل پروژه‌ای است که با همکاری یونسکو و مؤسسه مطالعات و تحقیقات کانادا انجام شده و در آن، پژوهشگری مأمور می‌شود فلسفه وجودی دانشگاه در جهان معاصر را بررسی کند؛ اینکه دانشگاه امروز چه کارکردی دارد و اساساً برای چه به وجود آمده است.

وی افزود: در آن کتاب، پس از سال‌ها مطالعه و پژوهش، نتیجه‌ای در قالب یک پاراگراف ارائه می‌شود که وقتی آن را می‌خوانیم، ناخواسته این پرسش در ذهن شکل می‌گیرد که آنان به کجا رسیده‌اند و ما اکنون در چه نقطه‌ای ایستاده‌ایم؟ نسبت دانشگاه‌های ما با آن تعریفی که از دانشگاه در جهان امروز ارائه می‌شود چیست؟

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی سپس بخشی از کارکرد‌های دانشگاه در نگاه جدید را برشمرد و گفت: دانشگاه، نهادی برای آموزش شهروندان در عالی‌ترین سطوح است تا بتوانند در عرصه‌های گوناگون زندگی، نقش‌آفرینی مؤثر داشته باشند. دانشگاه برای تمام زندگی است؛ برای آموزش گسترده همه شهروندان، برای به‌روزرسانی دانش، برای تربیت استادان و مربیان، برای شناخت مسائل مهم ملی و مواجهه علمی با آنها، برای مشارکت در حل بحران‌های جهانی و حتی همکاری با صنعت و ساختار تصمیم‌سازی کشور.

وی ادامه داد: دانشگاه باید فضایی برای تولید آگاهی در حوزه‌هایی همچون محیط زیست، توسعه، پیشرفت و آینده‌نگری باشد و در یک جمع‌بندی کلی، می‌توان گفت دانشگاه جایی برای تقویت آزادی، رشد شخصیت انسان و تحکیم دموکراسی است؛ نهادی که در متن جهان قرار دارد و مرز‌های جغرافیایی، مانعی برای تحلیل‌ها و اندیشه‌هایش نیست.

شریفی با تأکید بر اینکه یکی از رسالت‌های اساسی دانشگاه، خدمت به جامعه و پاسخ‌گویی به نیاز‌های بازار کار است، تصریح کرد: فلسفه وجودی دانشگاه همین است. دانشگاه باید میدان تضارب آرا باشد؛ فضایی که در آن همه سخن‌ها مطرح شود تا در نهایت، اندیشه برتر و سخن صحیح خود را نشان دهد؛ همان چیزی که شهید مرتضی مطهری نیز بر آن تأکید داشت.

وی در ادامه، با اشاره به تجربه حضور خود در دانشگاه امام صادق (ع)، از نگاه باز و علمی آیت‌الله مهدوی کنی یاد کرد و گفت: در آن فضا، آیت‌الله مهدوی‌کنی از تنوع فکری استقبال می‌کرد. حتی زمانی که برخی استادان سخنان انتقادی مطرح می‌کردند، ایشان می‌گفتند بروید و از علم آن استاد استفاده کنید و مسائل دیگر را دخالت ندهید.

شریفی سپس با لحنی انتقادی، به وضعیت امروز دانشگاه‌ها پرداخت و اظهار کرد: دانشگاهی که باید محل تولید علم و اندیشه باشد، امروز گرفتار جدول ارتقای اساتید شده است. پرسش اصلی این است که ما قرار است چه نوع دانشجویی تربیت کنیم و این دانشجو چه مسئله‌ای از جامعه را حل خواهد کرد؟ دانشجوی قرآن و حدیثی که پس از فارغ‌التحصیلی بیکار می‌ماند، چه کارکردی برای جامعه دارد؟

وی افزود: بسیاری از دانشجویان مهارت مشخصی ندارند و متأسفانه در بسیاری از گروه‌های علمی نیز دغدغه‌ای برای آینده‌پژوهی رشته‌ها دیده نمی‌شود. برخی استادان درب اتاق‌های خود را بسته‌اند و صرفاً مشغول تولید مقاله هستند، در حالی که کمتر نشانی از برنامه‌ریزی برای آینده رشته‌ها و نیاز‌های جامعه دیده می‌شود.

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی تأکید کرد: باید به سمت طراحی رشته‌ها و گرایش‌هایی حرکت کنیم که کاربردی، مهارت‌محور و متناسب با بازار کار باشند تا دانشجو پس از ورود به جامعه، سرگردان و بی‌پناه نماند.

وی همچنین خواستار بازنگری در شیوه‌های ارزیابی استادان دانشگاه شد و گفت: استاد واقعی کسی است که مرز‌های دانش را در رشته خود گسترش دهد، نه اینکه دانشگاه صرفاً مصرف‌کننده باشد؛ گویی لوله‌ای از نفت به آن وصل شده و بدون دغدغه تولید و اثرگذاری، تنها به ادامه حیات خود مشغول است.

بر اساس گزارش ایکنا در ادامه این نشست، محمد علی‌نژاد عمران، عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی، با ارائه بحثی با عنوان «سنجش اثربخشی دوره‌های آموزشی بر آینده شغلی دانشجویان و فارغ‌التحصیلان رشته علوم قرآن و حدیث» به تبیین نسبت میان آموزش دانشگاهی، مسئولیت‌پذیری و مهارت‌آموزی پرداخت.

وی در ابتدا با اشاره به مفهوم اشتغال گفت: در این نشست مطرح شد که اشتغال، تجلی مسئولیت‌پذیری انسان است. یکی از استادان نیز تعبیر دقیقی داشت و می‌گفت آنچه انسان را از حیوان متمایز می‌کند، همین مسئولیت‌پذیری است؛ انسان، موجودی است که مسئولیت را می‌پذیرد و نسبت به پیرامون خود احساس تعهد دارد.

وی با طرح این پرسش که ما در دانشگاه‌ها تا چه اندازه در مسیر مسئولیت‌پذیر کردن دانشجویان علوم قرآن و حدیث حرکت می‌کنیم؟ افزود: آیا سرفصل‌های درسی و فضای کلاس‌های ما با چنین نگاهی طراحی شده‌اند؟ آیا آموزش‌های ما دانشجو را برای حضور مؤثر در جامعه و پذیرش مسئولیت‌های واقعی آماده می‌کند یا خیر؟

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به وضعیت روحی بخشی از دانشجویان این رشته اظهار کرد: بسیاری از دانشجویان، زمانی که وارد دانشگاه می‌شوند، دچار نوعی سرخوردگی می‌شوند؛ چراکه برخی اساساً آگاهانه و از روی شناخت، این رشته را انتخاب نکرده‌اند و صرفاً از دانشجو شدن خوشحال بوده‌اند، اما پس از مدتی با این گزاره تلخ روبه‌رو می‌شوند که «به کاری نخواهید آمد» و آینده روشنی در انتظارشان نیست.

وی تأکید کرد: یکی از ضرورت‌های جدی این است که مسائل الهیاتی جامعه به‌درستی به دانشجو معرفی شود؛ اینکه جامعه امروز ما با چه پرسش‌ها، بحران‌ها و چالش‌های الهیاتی روبه‌روست و دانشجوی علوم قرآن و حدیث باید خود را در متن همین مسائل تعریف کند، نه در حاشیه آنها.

علی‌نژاد عمران ادامه داد: ما باید علاوه بر انتقال دانش، مهارت پاسخ‌گویی به این مسائل را نیز به دانشجو بیاموزیم. پرسش اینجاست که یک دانشجو در طول چهار سال تحصیل، تا چه اندازه توانسته است مفاهیم روشن و دقیق دریافت کند تا بعد‌ها بتواند همان مفاهیم را به‌صورتی روشن، مؤثر و کاربردی به جامعه ارائه دهد؟

وی با اشاره به خلأ‌های موجود در ساختار‌های آموزشی کشور تصریح کرد: این ضعف، هم در نهاد‌های آموزشی و هم در مجموعه‌های اجرایی ما وجود دارد؛ اینکه عملاً دست دانشجو را نمی‌گیریم تا در محیطی واقعی، شغلی متناسب با رشته تحصیلی خود را تجربه کند و مهارت‌های لازم را در میدان عمل بیاموزد.

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی در ادامه، با اشاره به حضور خبرگزاری ایکنا در این نشست گفت: اکنون مجموعه ایکنا در این جلسه حضور دارد؛ اما پرسش اینجاست که چند نفر از دانشجویان ما در طول دوران تحصیل احساس کرده‌اند می‌توانند وارد چنین فضایی شوند و در آن فعالیت حرفه‌ای داشته باشند؟ دانشجویان ما تا چه اندازه در دوران تحصیل مهارت‌های لازم را کسب می‌کنند و اساساً چند نفر از فعالان مجموعه‌هایی همچون ایکنا، فارغ‌التحصیل رشته علوم قرآن و حدیث هستند؟

وی تأکید کرد: ایجاد این ارتباط میان دانشگاه و محیط‌های واقعی کار، مسئله‌ای بسیار مهم و تعیین‌کننده است؛ حلقه‌ای که متأسفانه در سال‌های گذشته تا حد زیادی نادیده گرفته شده و همین مسئله، فاصله میان آموزش دانشگاهی و آینده شغلی دانشجویان را روزبه‌روز بیشتر کرده است.

بر اساس گزارش ایکنا در بخش دیگری از این نشست، مصطفی عباسی مقدم، عضو هیئت علمی دانشگاه کاشان، با اشاره به تحولات عمیق اجتماعی و تغییر ذائقه نسل جدید، بر ضرورت بازنگری در شیوه‌های آموزش و نگرش به علوم قرآنی تأکید کرد.

وی گفت: جامعه امروز در حال تحول مداوم است و این دگرگونی‌ها به‌صورت طبیعی به دانشجویان نیز سرایت کرده است. ما باید بپذیریم که افکار، سلایق و شیوه مواجهه مخاطبان با مسائل دینی و فرهنگی تغییر کرده و دیگر نمی‌توان با همان الگو‌ها و روش‌های گذشته با نسل جدید سخن گفت.

عباسی‌مقدم افزود: هرچند متن و نص قرآن کریم تغییرناپذیر است، اما نگاه و نگرش ما باید متناسب با شرایط جدید دگرگون شود تا بتوانیم هم برای زندگی امروز مردم و هم برای نظام آموزشی، راهکار‌های مؤثر و کارآمدی ارائه دهیم.

وی با اشاره به تغییر رویکرد‌ها در برخی مباحث قرآنی اظهار کرد: امروز حتی نوع طرح مباحثی مانند اعجاز قرآن نیز نسبت به ۱۰ سال گذشته تفاوت‌های جدی پیدا کرده است. این تحولات نشان می‌دهد که فضای فکری و ذهنی جامعه، به‌ویژه نسل جوان، در حال تغییر است و ما ناگزیر از بازاندیشی در شیوه ارائه مفاهیم دینی هستیم.

عضو هیئت علمی دانشگاه کاشان همچنین با اشاره به کاهش مشارکت دانشجویان در فعالیت‌های فرهنگی و قرآنی گفت: اکنون در مسابقات قرآن و عترت دانشگاهی، با وجود تنوع برنامه‌ها، میزان استقبال و حضور دانشجویان به‌شدت کاهش یافته است. البته نباید این مسئله را صرفاً به کاهش گرایش‌های دینی در دانشگاه‌ها نسبت داد، زیرا واقعیت این است که اساساً کنشگری دانشجویان در بسیاری از عرصه‌ها کاهش پیدا کرده و نسل جدید، تمایل کمتری به حضور در فعالیت‌های جمعی و برنامه‌های رسمی دارد.

وی ادامه داد: ما امروز با نسلی متفاوت روبه‌رو هستیم و همین مسئله ایجاب می‌کند که نگاه‌ها، راهبرد‌ها و شیوه‌های مواجهه ما نیز تغییر کند. اگر همچنان با الگو‌های گذشته حرکت کنیم، طبیعتاً نمی‌توانیم ارتباط مؤثری با نسل جدید برقرار کنیم.

عباسی‌مقدم در بخش دیگری از سخنان خود، موضوعات میان‌رشته‌ای، هوش مصنوعی و کارآفرینی را از محور‌های بسیار مهم آینده علوم قرآنی دانست و با طرح یک پرسش گفت: علوم قرآنی امروز در کجای نظام تصمیم‌سازی و مباحث راهبردی کشور قرار دارد؟

وی تصریح کرد: واقعیت این است که ما در سطح کلان مدیریت کشور، نقش‌آفرینی جدی و مؤثری نداریم و آثار این مسئله نیز به‌ وضوح دیده می‌شود. متخصصان علوم قرآن و حدیث در چه سطوحی از تصمیم‌سازی‌های کلان کشور حضور دارند؟ شاید در سطوح کارشناسی و اجرایی، افرادی فعالیت‌هایی داشته باشند، اما در ساحت راهبردی و تأثیرگذاری کلان، نفوذ قابل توجهی مشاهده نمی‌شود.

عضو هیئت علمی دانشگاه کاشان با تأکید بر ضرورت بازنگری در اهداف رشته‌های علوم قرآنی گفت: به نظر می‌رسد در هدف‌گذاری این رشته‌ها باید تجدیدنظر جدی صورت گیرد. نخستین نیاز، آموزش و تربیت نیروی انسانی است؛ نیاز دوم، توجه به فناوری و تکنولوژی؛ نیاز سوم، کارآفرینی و اشتغال‌آفرینی؛ و نیاز چهارم نیز آمادگی برای مواجهه فکری و فرهنگی با مسائل و اندیشه‌های مرتبط با قرآن کریم است.

وی افزود: اگر اکثریت فارغ‌التحصیلان رشته‌های علوم قرآنی نتوانند در ادامه زندگی و فعالیت حرفه‌ای خود از آموخته‌هایشان بهره ببرند، طبیعی است که بخش مهمی از این آموزش‌ها عملاً بی‌فایده خواهد شد.

عباسی‌مقدم سپس به برخی راهکار‌های عملیاتی در این زمینه اشاره کرد و گفت: یکی از مهم‌ترین اقدامات، تلاش برای حضور و نفوذ در مراکز تصمیم‌گیر و سیاست‌گذار کشور است. همچنین باید ارتباطی جدی و مؤثر با دانشگاه‌های خارج از کشور برقرار کنیم تا روحیه «علم محض» و پژوهش‌های بنیادین در این حوزه تقویت شود.

وی پایش مستمر پژوهش‌ها و پایان‌نامه‌های قرآنی را نیز ضرورتی جدی دانست و اظهار کرد: ما به سیاست‌گذاری پژوهشی دقیق نیاز داریم و باید مشخص شود پایان‌نامه‌ها و تحقیقات علوم قرآنی قرار است به چه سمت‌وسویی حرکت کنند؛ این مسیر باید روشن، هدفمند و متناسب با نیاز‌های واقعی جامعه باشد.

عضو هیئت علمی دانشگاه کاشان همچنین بر ضرورت تلاش عالمانه و فناورانه برای عبور از فضای سنتی و ورود به عرصه‌های نوین تأکید کرد و گفت: انجام مطالعات کاربردی و تحقیقات مسئله‌محور برای ورود به حوزه اشتغال و کارآفرینی، از الزامات امروز علوم قرآنی است.

وی ادامه داد: یکی دیگر از نیاز‌های مهم، انجام نظرسنجی‌های مستمر و علمی از مخاطبان و گروه‌های مرجع است؛ چراکه ما هنوز شناخت دقیقی از دغدغه‌های واقعی مخاطبان خود نداریم، در حالی که دغدغه‌های امروز جامعه، تفاوت‌های فراوانی با گذشته پیدا کرده است.

بر اساس گزارش ایکنا در پایان این پنل مقالات برگزیده و شایسته تقدیر معرفی و از صاحبان این مقالات تجلیل به عمل آمد. در این بخش الهه هادیان، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم قرآن و حدیث؛ زینب حاجی‌محمدی، عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی؛ محمد عترت‌دوست، عضو هیئت علمی دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی و مجتبی شکوری، عضو هیئت علمی دانشگاه کوثر بجنورد تجلیل شدند.

انتهای پیام