به گزارش خبرگزاری ایکنا، حجت‌الاسلام والمسلمین مجتبی فلاحتی، استاد سطوح عالی حوزه علمیه، در نشست علمی «فقه موسیقی؛ ابعاد، فرصت‌ها و چالش‌ها از منظر رهبر شهید» که در شامگاه ۲۴ اردیبهشت‌ماه برگزار شد، به تبیین و تحلیل شاخصه‌های فکری ایشان پرداخت.

وی با تأکید بر لزوم بررسی دقیق منظومه موسیقایی رهبر شهید، اظهار کرد: این منظومه بر پایه مؤلفه‌های اساسی همچون روش‌شناسی فقهی، فلسفه موسیقیایی و شیوه تخصصی ورود و خروج به مباحث استوار است.

فلاحتی همچنین تصریح کرد: درک عمیق دیدگاه‌های ایشان مستلزم شناخت دقیق مبانی فقهی، رجالی، درایی و تفسیری و همچنین تحلیل منش و شیوه برخورد ایشان با آیات، روایات، ادله عقلی و متون تاریخی در این حوزه است.

فلاحتی در ادامه سخنان خود به سوابق مطالعاتی و دیدگاه‌های تحولی رهبر شهید اشاره کرد و افزود که ایشان در دوران جوانی، کتاب «الاغانی» ابوالفرج اصفهانی را به دقت مطالعه کرده بودند؛ اثری که اگرچه در ظاهر حاوی مطالب نامناسبی است، اما به باور ایشان می‌توان نظرات ارزشمند ائمه معصومین (ع) درباره موسیقی را از میان سطور آن استخراج کرد. وی همچنین بر اهمیت جریان‌شناسی موسیقی و تفکیک دقیق میان مفاهیمی چون موسیقی، غنا و رقص تأکید ورزید و این مرزبندی را ماحصل دیدگاه‌های ایشان در خصوص ساز، آواز و حرکات موزون دانست.

بخش دیگری از سخنان این استاد حوزه به دستورالعمل‌های کلیدی سلبی و ایجابی رهبر شهید در عرصه موسیقی اختصاص داشت. به گفته وی، ایشان با به‌کارگیری بیش از ۱۵۰ واژه کلیدی در این حوزه، نگاهی متعالی به این هنر داشتند؛ تا جایی که موسیقی را نعمتی الهی و ابزاری برای رسیدن به حیات طیبه انسانی برمی‌شمردند و معتقد بودند حتی ساختار سازهای موسیقی نیز بر پایه‌هایی الهی بنا شده است.

استاد سطوح عالی حوزه علمیه در ادامه با اشاره به راهبردهای مدیریتی رهبر شهید، به تبیین شکاف میان وضع موجود و وضع مطلوب در سیاست‌گذاری‌های فرهنگی پرداخت و تأکید کرد دیدگاه‌های ایشان در این زمینه قطعاً راهگشا خواهد بود.

فلاحتی با ابراز گلایه از نادیده گرفتن این مبانی در اسناد بالادستی، بیان کرد: هنگام تدوین سند جامع موسیقی ملی، بنده پیشنهادهایی را براساس این دیدگاه‌ها ارائه دادم که با مشورت گروهی تدوین شد؛ اما نسخه نهایی پس از بازنگری، کمتر از پنج درصد از نظرات موسیقیایی رهبر شهید را در بر داشت. در واقع، دغدغه‌های ایشان در این حوزه همچنان بر زمین مانده است و جای پرسش دارد که چرا در تدوین چنین اسنادی، نظرات کسی که مدعی پیروی از او هستیم، لحاظ نمی‌شود؟

وی همچنین با نقد سند ممیزی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، آن را فاقد غنای لازم برشمرد و افزود: این سند تنها شامل پنج بند کلی بود که در آن نشانی از آراء فقهی، فلسفه اسلامی و اندیشه‌های رهبری به چشم نمی‌خورد. مواردی نظیر عدم مخالفت با اسلام یا عدم ترویج فرقه‌های انحرافی، چارچوب‌هایی است که پیش از انقلاب نیز مطرح بود؛ در حالی که شایسته نیست سند راهبردی نظام اسلامی بدون بهره‌گیری از فتاوا و نگرش‌های عمیق رهبری تدوین گردد.

استاد حوزه علمیه در ادامه با اشاره به جریان‌شناسی فقه موسیقی اظهار کرد: رهبر شهید شش جریان را در این زمینه مورد بررسی قرار داده‌اند که از میان آن‌ها تنها یک جریان را تأیید و سایر دیدگاه‌ها را مردود دانسته‌اند.

وی توضیح داد: نخست، قائلان به حرمت مطلق موسیقی‌اند که از نظر ایشان این دیدگاه پذیرفته نیست. دسته دوم کسانی هستند که غنا را به‌طور مطلق حرام می‌دانند، اما ایشان این نظر را نیز رد کرده‌اند. فلاحتی با بیان اینکه گاهی میان موسیقی و غنا خلط می‌شود، افزود مرحوم شیخ نیز آلات موسیقی را از غنا جدا کرده و حتی بحث مستقلی درباره آلات لهو و لهو مطرح کرده است؛ چراکه غنا ناظر به خوانندگی و آواز است، در حالی که موسیقی به ساز و نوازندگی مربوط می‌شود.

وی ادامه داد: موافقان مطلق موسیقی نیز از نظر ایشان مردود هستند؛ زیرا به باور ایشان برخی موسیقی را مانند هوا برای انسان و آب برای ماهی ضروری می‌دانند، در حالی که چنین تلقی‌ای درست نیست. گروه دیگر کسانی هستند که هرچند برخی انواع موسیقی و غنا را جایز می‌دانند، اما در عین حال قائل به قبح همه انواع موسیقی‌اند و معتقدند حتی نوع حلال آن نیز مضر و ناپسند است. وی افزود گروه دیگری نیز وجود دارند که از نگاه ایشان مردود شمرده شده‌اند؛ کسانی که می‌گویند غالب موسیقی‌های جمهوری اسلامی دارای حلیت شرعی و وجاهت نهادی و قانونی است. به گفته فلاحتی، برخی حتی همه موسیقی‌های صدا و سیما را شرعی و قانونی می‌دانند، اما رهبر شهید در چندین نوبت در درس خارج خود تصریح کرده‌اند که بخش زیادی از این موسیقی‌ها حرام‌اند و با ملاک‌های حرمت انطباق دارند، به‌ویژه در برخی برنامه‌ها و شبکه‌ها مانند رادیو جوان.

فلاحتی با تصریح بر دیدگاه‌های موجود در این زمینه بیان کرد: گروهی دیگر بر حلال و حرام بودن انواع موسیقی، رقص و آواز تأکید دارند و معتقدند تنها نوع حرام این فعالیت‌هاست که تهدیدی برای جامعه محسوب می‌شود؛ در همین راستا، ایشان اشاره داشتند که رهبری شهید تنها ۵ نوع رقص را حرام دانسته و مابقی انواع آن را فاقد اشکال و بلامانع می‌دانستند.

آثار بد برخی موسیقی‌ها

فلاحتی در ادامه افزود: امروزه بسیاری از جوانان درگیر با بزه‌های مختلف اجتماعی—اعم از مسائل امنیتی، سیاسی و غیره—دارای علایق هنری منفی، دلبستگی‌های بی‌مورد و ذائقه‌ای منحرف‌شده هستند یا به موسیقی‌های مخرب گوش می‌سپارند؛ متأسفانه در حال حاضر موسیقی‌های حرام و بدون مجوز در جامعه رواج یافته است. بر این اساس، ایشان شش گرایش مختلف را مطرح کرده و استدلال‌های خود را در رد یا تأیید آن‌ها بیان داشته‌اند.

این استاد سطح عالی حوزه علمیه در تبیین دیدگاه رهبری شهید بیان کرد: ایشان بر این باور بودند که از روایات موجود، حرمت مطلق موسیقی و آواز استنباط نمی‌شود. این در حالی است که برخی در حوزه معتقدند روایات بر مذمت مطلق موسیقی دلالت دارند و این مذمت را نشانه حرمت می‌دانند؛ اما رهبری شهید معتقد بودند که هر مذمتی لزوماً به معنای حرمت نیست. به‌طور مثال، اگر گفته می‌شود موسیقی سبب بی‌غیرتی یا عدم استجابت دعاست، موضوعات دیگری نیز وجود دارند که منجر به چنین نتایجی می‌شوند، لذا از روایات تنها حرمت «فی‌الجمله» (برخی انواع خاص) فهمیده می‌شود و فقط بخش‌هایی از موسیقی حرام است.

وی در تکمیل این بحث اضافه کرد: طبق فرموده ایشان، اگر موسیقی صرفاً برای اهداف باطل و فساد به‌کار رود حرام است، اما بهره‌گیری از آلات موسیقی در مسیر حلال ایرادی ندارد. قرینه دیگر ایشان این است که روایاتِ نکوهش‌کننده، بر «آلات لهو» تأکید دارند؛ یعنی اگر استفاده از آن‌ها برای لهو نباشد، حرام نخواهد بود. به عبارت دیگر، این روایات دارای قیود مشخصی هستند؛ مثلاً ذکر شده اگر کسی چهل روز به‌طور مداوم در منزل از این آلات استفاده کند و این کار منجر به بی‌غیرتی او شود، با اجتماع این شرایط حرام است، اما در صورت فقدان این قیود، حکم حرمت نیز جاری نمی‌شود.

هر مذمتی دلیل حرمت نیست

این استاد سطح عالی حوزه علمیه با طرح این پرسش که «مگر روایات متعددی در مذمت برخی موضوعات (مانند زنان و غیره) وجود ندارد؟ اما آیا هر مذمتی در زبان آن دوران، لزوماً به معنای مذمت به مفهوم امروزی است؟» اظهار کرد: ایشان به روایتی در صفحه ۲۲۶ کتاب کافی استناد کرده‌اند که طبق آن، فردی از امام صادق(ع) درباره خرید چوبی به قصد ساخت آلات موسیقی سؤال کرد و حضرت فرمودند اشکالی ندارد. اما وقتی همان فرد پرسید اگر کسی بخواهد با آن چوب صلیب بسازد چه حکمی دارد، حضرت آن را جایز ندانستند. رهبری شهید از این روایت نتیجه گرفتند که اگر موسیقی هیچ منفعت محلله‌ای (حلال) نداشت، امام صادق(ع) ساخت آن را جایز نمی‌دانستند؛ لذا آلات موسیقی قابلیت استفاده در راه حلال را دارند، اما صلیب چون نماد مسیحیت و مروج ادعای کشته شدن حضرت عیسی(ع) است، منع شده است.

فلاحتی تصریح کرد: قرینه دیگر ایشان، روایتی از کتاب «تحف‌العقول» است؛ براساس صدر این حدیث، هر صنعتی که برای بشریت مفید باشد حلال است و اگر ابزاری وجود داشته باشد که حتی به میزان اندک (مثلاً ده درصد) منافع حلال داشته باشد و در موارد دیگر برای معاصی به کار رود، باز هم استفاده از آن جایز است. در حالی که امروز برخی مانند فرقه «آویش» در مسیحیت (که ضد تکنولوژی هستند) یا برخی در میان خودمان، تکنولوژی و علوم غربی را ذاتاً شیطانی و جهت‌دار می‌دانند، ایشان تأکید داشتند همین میزانِ قابلیت برای استفاده حلال، مانع از صدور حکم به حرمت مطلق می‌شود.

وی در ادامه افزود: ایشان همچنین به کلام شیخ انصاری استناد کرده‌اند که می‌گوید حرمت موسیقی نه به اعتبار خودِ آلت، بلکه به دلیل «لهوی بودن» آن است؛ یعنی اگر از آلات موسیقی به گونه‌ای غیر از لهو استفاده شود، حرام نخواهد بود.

فلاحتی با اشاره به تطورات فقه موسیقی در مذهب شیعه بیان کرد: رهبری شهید قائل به تفکیک میان غنای حلال و حرام بودند و عامل اصلی حرمت را «اضلال عن سبیل الله» (گمراه کردن از راه خدا) می‌دانستند، نه صرفاً طرب و هیجان. ایشان در کتاب غنا، ضمن رد این تفکر که موسیقی به دلیل جنبه‌های درمانی‌اش مطلقاً حلال است، معتقد بودند برخی موسیقی‌ها اگرچه در مواردی شفا هستند، اما دردهای بسیاری نیز به همراه می‌آورند؛ لذا کل موسیقی را حلال نمی‌دانستند. نکته پایانی و مورد تأکید اینکه، رهبری شهید در صدور حکم «عدم حرمت مطلق» تنها نبودند و فقهای دیگری نیز داشته‌ایم که حتی برخی انواع موسیقی را مستحب دانسته‌اند.

انتهای پیام