اردیبهشت‌ماه امسال نخستین سالگرد درگذشت استاد محمدحسین حشمت‌پور است؛ هم‌زمانی این ایام با هفته بزرگداشت مقام معلم، بهانه‌ای شد تا به سراغ برخی از شاگردان استاد برویم؛ شاگردانی که امروز خود در شمار استادان و پژوهشگران این مرز و بوم‌اند و بخشی از مسیر علمی خود را در کلاس‌ها و محافل علمی ایشان پیموده‌اند. هدف از این گفت‌وگوها، مرور خاطراتی از محضر علمی و اخلاقی استاد حشمت‌پور و بازخوانی گوشه‌ای از روش تدریس و منش علمی اوست.

اعظم ایرجی‌نیا، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد از شاگردان استاد حشمت‌پور که سال‌هایی از دوران تحصیل خود را در محضر ایشان سپری کرده و از نزدیک با شیوه تدریس و منش علمی و اخلاقی استاد فقید آشنا بود هم‌صحبت ما شد، او از سال‌هایی گفت که دقت نظر و شاگردپروری استاد در کنار اخلاص و زهد استاد حشمت‌پور برای او قابل رجوع است. او در یک جمله و با تأمل گفت استاد برای من بعد از مرگش هم جریان داشت.

ایکنا – نخستین آشنایی شما با استاد محمدحسین حشمت‌پور چگونه شکل گرفت؟

آشنایی من با استاد حشمت‌پور به سال‌هایی برمی‌گردد که در مقطع کارشناسی ارشد در دانشگاه قم تحصیل می‌کردم. از همان ابتدا تصمیم داشتم برای ادامه تحصیل در مقطع دکتری آماده شوم، بنابراین تلاش می‌کردم متون اصلی فلسفه اسلامی، از جمله آثار مهمی مانند اشارات ابن‌ سینا، شواهد الربوبیه ملاصدرا را به طور جدی مطالعه کنم. در آن زمان متوجه شدم در مجموعه تربیت مدرس وابسته به دانشگاه قم، درس‌های ارزشمندی در حوزه فلسفه ارائه می‌شود. آن روزها درس‌ها روی نوارهای کاست ضبط می‌شد. من هر هفته یا هر دو هفته به آنجا مراجعه می‌کردم و نوارهای درسی را می‌گرفتم و در خوابگاه با دقت گوش می‌دادم. در واقع نخستین مواجهه علمی من با استاد حشمت‌پور از طریق همین نوارهای درسی بود.

ایکنا – چه زمانی فرصت حضور در کلاس‌های حضوری استاد را پیدا کردید؟

پس از مدتی در آزمون دکتری شرکت کردم و در دانشگاه تربیت مدرس پذیرفته شدم. فضای علمی آنجا بسیار غنی بود و استادان برجسته‌ای در آن حضور داشتند؛ از جمله صادق لاریجانی، محسن جوادی و مرحوم احمد احمدی. در همین دوره بود که ارتباط علمی من با استاد حشمت‌پور نزدیک‌تر شد. افزون بر کلاس‌های رسمی، جلسات مطالعاتی و بحث‌های علمی نیز برگزار می‌شد که در آنها متون فلسفی با دقت بیشتری بررسی می‌شد. در این جلسات بود که من عمق دانش فلسفی استاد و نیز ابعاد معنوی و اخلاقی شخصیت ایشان را به شکل ملموس‌تری درک کردم.

ایکنا – شیوه تدریس استاد حشمت‌پور چه ویژگی‌هایی داشت که آن را از دیگران متمایز می‌کرد؟

مهم‌ترین ویژگی روش تدریس استاد، امانت‌داری دقیق در نقل و تحلیل دیدگاه‌های متفکران بود. ایشان هنگام تدریس تلاش می‌کردند ابتدا دیدگاه صاحب متن را دقیقاً همان‌گونه که هست بیان کنند، بدون اینکه تحلیل یا پیش‌داوری شخصی خود را در آن دخالت دهند. به تعبیر دیگر، استاد معتقد بود پیش از هرگونه نقد و تحلیل باید سخن صاحب اثر به درستی فهمیده شود. این شیوه علمی برای من بسیار آموزنده بود و اکنون در تدریس و پژوهش خود نیز تلاش می‌کنم همین روش را دنبال کنم.

ایکنا – آیا خاطره‌ای از دقت علمی استاد در ذهن دارید؟

یکی از خاطراتی که همیشه در ذهنم مانده مربوط به بحثی درباره دیدگاه ابن‌ سینا در مسئله اصالت وجود است. در این موضوع با یکی از اساتید اختلاف نظر داشتیم و برای داوری نزد استاد حشمت‌پور رفتیم. استاد متن را با دقت بسیار خواندند و حتی نحوه خواندن یک جمله یا جای یک ویرگول را در فهم معنا مؤثر می‌دانستند. همین دقت در خوانش متن باعث شد تحلیل دقیق‌تری از عبارت ارائه دهند. آنجا بود که فهمیدم تسلط ایشان بر متون فلسفی تا چه اندازه عمیق و دقیق است.

استاد حشمت‌پور در برخورد با دانشجویان بسیار متواضع و منصف بودند. برای ایشان مهم نبود که یک دیدگاه از سوی دانشجو مطرح می‌شود یا استاد؛ آنچه اهمیت داشت استدلال علمی بود. اگر استدلال دانشجو درست بود، با کمال انصاف آن را می‌پذیرفتند. این روحیه انصاف علمی برای ما بسیار آموزنده بود. از سوی دیگر، احترام استاد به دانشجو مثال‌زدنی بود. به یاد دارم شبی پس از پایان کلاس پرسشی داشتم. زمان نماز مغرب رسیده بود و استاد به نماز اول وقت بسیار مقید بودند، اما وقتی دیدند سؤالی دارم و ممکن است برگشت به خانه برای من به دیر وقت برسد، با حوصله ایستادند و حدود نیم ساعت به پرسش‌های من پاسخ دادند و پس از آن برای نماز رفتند. این توجه و صبوری در راهنمایی دانشجو برای من بسیار تأثیرگذار بود.

ایکنا – ارتباط شما با استاد در سال‌های بعد چگونه ادامه پیدا کرد؟

پس از آنکه در دانشگاه فردوسی مشهد مشغول به تدریس شدم، ارتباطم با استاد همچنان ادامه داشت. هر زمان که به مشهد سفر می‌کردند، به دیدارشان می‌رفتم و از محضرشان بهره می‌بردم. گاهی نیز تلفنی از ایشان مشورت می‌گرفتم. استاد حتی در ساعات پایانی شب نیز با حوصله پاسخگوی پرسش‌های علمی یا اخلاقی شاگردان بودند.

ایکنا – آیا خاطره‌ای از دقت ذهنی استاد در کلاس‌ها دارید؟

نکته‌ای که برای من بسیار جالب بود این بود که گاهی پیش می‌آمد من در کلاس سؤالی مطرح می‌کردم، در حالی که صدایم چندان بلند نبود، ایشان می‌فرمودند سؤال شما را متوجه نمی‌شوم با این حال دقیقاً پاسخ همان پرسش را بیان می‌کردند. بعدها خود ایشان توضیح دادند که هنگام تدریس، ذهنشان به طور طبیعی مسیر بحث را تحلیل می‌کند و حدس می‌زند در آن نقطه چه پرسشی ممکن است برای دانشجو پیش بیاید. بنابراین پیشاپیش به همان پرسش پاسخ می‌دادند. این نشان‌دهنده عمق فهم و تمرکز ذهنی استاد در مواجهه با متن بود.

ایکنا – از نظر اخلاقی و معنوی، چه ویژگی‌هایی در استاد برجسته بود؟

استاد انسانی بسیار متواضع، ساده‌زیست و اهل عبادت بود. ساده‌زیستی ایشان کاملاً مشهود بود و هیچ‌گاه دلبستگی به ظواهر دنیا نداشتند. در عین حال اخلاص و توکل عمیقی در رفتارشان دیده می‌شد. نکته مهم دیگر اینکه ایشان علم را از تهذیب نفس جدا نمی‌دانستند. به تعبیر قرآن، تعلیم و تزکیه باید در کنار هم باشد و این پیوند در زندگی استاد کاملاً قابل مشاهده بود.

ایکنا – امروز که استاد در میان ما نیستند، یاد و اثر ایشان چگونه در زندگی علمی شما ادامه دارد؟

استاد حشمت‌پور در جوار حرم مطهر امام رضا(ع) به خاک سپرده شده‌اند و هر از گاهی همراه دانشجویانم به زیارت مزار ایشان می‌رویم. همیشه به دانشجویان می‌گویم که ما شاگردان این استاد بزرگ هستیم و باید از روش علمی و اخلاقی ایشان بیاموزیم. برای من، یاد استاد همچنان زنده است و آثار تربیتی ایشان در مسیر علمی ما ادامه دارد.

ایکنا – اگر بخواهید پیامی برای دانشجویان امروز بیان کنید، چه نکته‌ای را از سیره استاد برجسته می‌دانید؟

به نظر من مهم‌ترین درسی که می‌توان از استاد آموخت، پیوند میان علم، اخلاص و تهذیب نفس است. استاد با تمام وجود به دانش و تربیت دانشجو اهتمام داشتند و در عین حال زندگی خود را بر پایه اخلاص، توکل و معنویت بنا کرده بودند. اگر این سه عنصر در کنار هم قرار بگیرد، هم پیشرفت علمی حاصل می‌شود و هم آرامش و برکت در زندگی علمی و اجتماعی انسان پدید می‌آید.

ایکنا – و سخن پایانی.

امیدوارم همه ما بتوانیم در مسیر علم و اخلاق از سیره چنین استادانی الهام بگیریم و در حد توان خود ادامه‌دهنده آن راه باشیم. از خداوند می‌خواهم روح آن استاد بزرگوار را با اولیای الهی محشور کند و به همه ما توفیق دهد که در مسیر تعلیم و تربیت صادقانه گام برداریم.

انتهای پیام