به قلم محسن معارفی؛ رایزن فرهنگی ایران در تانزانیا و استاد گروه رسانه دانشگاه ادیان و مذاهب

نقش نهادهای دیپلماتیک ایرانی در روایتگری جنگ رمضان برای مخاطبان سواحیلی‌زبان شرق آفریقا

مقدمه

در جهان معاصر، جنگ‌ها صرفاً در میدان‌های نظامی تعیین تکلیف نمی‌شوند؛ بلکه بخش مهمی از سرنوشت آنها در میدان روایت‌ها رقم می‌خورد. هر کشوری که بتواند روایت خود را سریع‌تر، دقیق‌تر و متناسب‌تر با زبان و فرهنگ مخاطبان جهانی ارائه کند، در شکل‌دهی به افکار عمومی و مشروعیت‌بخشی به مواضع خود موفق‌تر خواهد بود. در این میان، شرق آفریقا و جامعه گسترده سواحیلی‌زبان آن، یکی از مهم‌ترین حوزه‌های کمتر مورد توجه در عرصه روایتگری بین‌المللی است.

زبان سواحیلی با بیش از ۲۰۰ میلیون گویشور مستقیم و غیرمستقیم، یکی از پرمخاطب‌ترین زبان‌های قاره آفریقا محسوب می‌شود و در کشورهایی همچون تانزانیا، کنیا، اوگاندا، رواندا، بوروندی، جمهوری دموکراتیک کنگو، کومور، موزامبیک و بخش‌هایی از سومالی و مالاوی دارای نفوذ گسترده فرهنگی و رسانه‌ای است. تانزانیا به عنوان خاستگاه اصلی سواحیلی معیار، مرکز ثقل فرهنگی و رسانه‌ای این حوزه زبانی به شمار می‌رود. این جامعه زبانی، به دلیل سابقه تاریخی استعمار، روحیه ضداستعماری، حساسیت نسبت به استقلال ملت‌ها و گرایش قابل توجه به گفتمان عدالت‌خواهی، ظرفیت بالایی برای درک و همراهی با روایت‌های مبتنی بر مقاومت و استقلال دارد. از این‌رو، ارائه روایت دقیق و هوشمندانه از رخدادهایی چون «جنگ رمضان» برای این مخاطبان، می‌تواند در شکل‌دهی به برداشت‌های عمومی و تقویت پیوندهای فکری و سیاسی میان جمهوری اسلامی ایران و ملت‌های شرق آفریقا نقش مهمی ایفا کند.

بخش اول: رسانه‌های بین‌المللی در روایتگری برای جامعه سواحیلی‌زبان

رسانه‌های بین‌المللی در روایتگری جنگ رمضان توجه ویژه‌ای به مخاطب سواحیلی‌زبان شرق آفریقا، به‌عنوان بخشی از راهبرد رسانه‌ای بلندمدت خود برای اثرگذاری بر افکار عمومی این منطقه، داشتند. رسانه‌هایی همچون BBC World Service، Deutsche Welle و Radio France Internationale طی دهه‌های گذشته سرمایه‌گذاری قابل توجهی در این حوزه انجام داده‌اند.
بخش سواحیلی دویچه‌وله (DW) یکی از قدیمی‌ترین و موفق‌ترین نمونه‌های رسانه‌سازی هدفمند در شرق آفریقا است و در سال ۲۰۲۳ شصتمین سال فعالیت خود را جشن گرفت. این رسانه محتوای خود را علاوه بر رادیو، از طریق فیس‌بوک، اینستاگرام، ویدئوهای درخواستی و همکاری با ایستگاه‌های FM محلی توزیع می‌کند. در یک مطالعه مخاطب‌سنجی نیز اعلام شد که حدود ۳۶ تا ۳۷ درصد جمعیت تانزانیا به‌صورت هفتگی از محتوای سواحیلی آن استفاده می‌کنند.
با توجه به اینکه بخش قابل توجهی از مصرف رسانه‌ای مخاطبان سواحیلی‌زبان شرق آفریقا در بستر اینستاگرام صورت می‌گیرد، صفحه اینستاگرامی DW یکی از مهم‌ترین سکوهای این رسانه به شمار می‌رود که بیش از یک میلیون و دویست هزار دنبال‌کننده دارد.
بخش سواحیلی BBC World Service نیز یکی از اثرگذارترین بازیگران رسانه‌ای در شرق آفریقا است. BBC در این منطقه صرفاً «خبر خارجی ترجمه‌شده» ارائه نمی‌کند، بلکه روایت جهانی را با زبان و زاویه نگاه مخاطب سواحیلی بازآفرینی می‌کند.
همین مسئله سبب شده است که طی سال‌های گذشته، در موضوعات مرتبط با ایران و تحولات غرب آسیا، بخش مهمی از برداشت مخاطبان سواحیلی‌زبان از طریق چارچوب روایی BBC شکل گیرد. این رسانه با بهره‌گیری از تولید محتوای چندسکویی شامل وب‌سایت، اپلیکیشن، یوتیوب، فیس‌بوک و رادیو، به‌عنوان پرمخاطب‌ترین رسانه خارجی سواحیلی‌زبان شناخته می‌شود. صفحه اینستاگرامی BBC نیز حدود یک‌ونیم میلیون دنبال‌کننده دارد.
رسانه بین‌المللی فرانسه، RFI Kiswahili، نیز با تمرکز بر نفوذ نخبگانی تلاش کرده است در سال‌های اخیر حضور خود را در فضای سواحیلی تقویت کند. این رسانه با ارائه تحلیل‌های ژئوپلیتیک عمیق‌تر و پوشش ویژه موضوعات مرتبط با آفریقای فرانکوفون و پیوند آنها با شرق آفریقا، در مدت کوتاهی توانسته است در میان قشر تحصیل‌کرده و گروه‌هایی که در شکل‌دهی به گفتمان رسانه‌ای منطقه نقش‌آفرین هستند، جایگاه قابل توجهی به دست آورد. صفحه یوتیوب این رسانه حدود ۸۲ هزار دنبال‌کننده و صفحه اینستاگرامی آن حدود ۳۸ هزار دنبال‌کننده دارد.
این سه شبکه خارجی، به‌ویژه BBC و DW، در ایام جنگ رمضان با بهره‌گیری از خبرنگاران بومی و منطقه‌ای و تولید انواع مختلف محصولات رسانه‌ای، نقش مهمی در شکل‌دهی به ذهنیت مخاطبان سواحیلی‌زبان در بازتاب واقعیت‌ها، تبیین زمینه‌ها، تحلیل اهداف و تفسیر پیامدهای جنگ ایفا کردند.

بخش دوم: نقش رسانه‌های بومی سواحیلی‌زبان در روایتگری جنگ رمضان

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های روایتگری اخیر، تغییر نسبی در ساختار مرجعیت خبری مخاطبان سواحیلی‌زبان بود. تا پیش از جنگ رمضان، بخش عمده اخبار مرتبط با ایران و تحولات غرب آسیا از طریق رسانه‌هایی چون BBC Swahili، DW Swahili و دیگر رسانه‌های بین‌المللی غربی به مخاطبان شرق آفریقا منتقل می‌شد و گاه نیز خبرگزاری‌های رسمی محلی، مطالب خود را با استناد به این رسانه‌ها منتشر می‌کردند.
اما در جریان جنگ رمضان، فعال شدن رسانه‌های بومی و اینفلوئنسرهای مستقل موجب شد مخاطبان به منابع خبری متنوع‌تری دسترسی پیدا کنند و روایت‌های جایگزین را نیز دریافت کنند.
در واقع، قدرت روایتگری بیش از آنکه در اختیار رسانه‌های کلاسیک باشد، در اختیار شبکه‌ای پویا از رسانه‌های دیجیتال بومی و چهره‌های اثرگذار فضای مجازی قرار گرفت.
شبکه‌های تلویزیونی محلی همچون Azam TV، ITV Tanzania و TBC در مقاطع مختلف با تهیه گزارش‌ها، بخش‌های خبری ویژه و دعوت از تحلیلگران سیاسی به پوشش تحولات جنگ پرداختند؛ اما شتاب تحولات میدانی و سرعت بالای گردش اخبار سبب شد که سکوهای سنتی نتوانند به‌تنهایی پاسخگوی نیاز فوری مخاطبان باشند.
همین مسئله موجب شد که حتی تلویزیون‌های رسمی و خصوصی نیز بخش مهمی از فعالیت خبری خود درباره جنگ رمضان را به سکوهای دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی منتقل کنند.
با این حال، صفحات و کانال‌های مردمی متعلق به فعالان آزادی‌خواه، تحلیلگران مستقل و کنشگران رسانه‌ای شرق آفریقا، مهم‌ترین نقش را در بازنشر روایت‌های نزدیک به گفتمان مقاومت ایفا کردند؛ بازیگرانی که به دلیل سرعت انتشار، ارتباط مستقیم با مخاطب و بهره‌گیری از زبانی غیررسمی و نزدیک به ادبیات عمومی، توانستند سهم عمده‌ای در جهت‌دهی به برداشت افکار عمومی داشته باشند.
این صفحات که عمدتاً در سکوی اینستاگرام و یوتیوب فعال هستند، با نقد روایت جریان غالب رسانه‌ای، به شکل‌گیری گفتمان همدلانه با ایران در بخشی از افکار عمومی شرق آفریقا کمک شایانی کردند.
در میان رسانه‌های بومی، گروه رسانه‌ای Ayo را می‌توان مهم‌ترین بازیگر فضای رسانه‌ای دیجیتال شرق آفریقا دانست.
صفحه اینستاگرامی این مجموعه با شناسه MillardAyo و با حدود ۱۶ میلیون دنبال‌کننده، پرمخاطب‌ترین صفحه خبری شرق آفریقا محسوب می‌شود و در بسیاری از رخدادهای سیاسی، اجتماعی و بین‌المللی، نخستین مرجع خبری میلیون‌ها کاربر سواحیلی‌زبان است.
در جریان جنگ رمضان، این رسانه در چندین نوبت اخبار مرتبط با تحولات جنگ، مواضع رسمی جمهوری اسلامی ایران و تحلیل‌های مرتبط را منتشر کرد و بدین‌ترتیب نقش مهمی در انتقال روایت‌هایی متفاوت از روایت غالب رسانه‌های غربی ایفا نمود.
علاوه بر رسانه‌های خبری رسمی، شماری از اینفلوئنسرهای برجسته سواحیلی‌زبان نیز در بازتاب تحولات جنگ رمضان نقش مؤثری داشتند.

طبق بررسی مختصری از تنها 5 اینفلوئنسری که اخبار جنگ رمضان را مطابق با روایت رسمی ایران به زبان سواحیلی منتشر می‌کردند، مشخص شد در طول جنگ رمضان، حساب‌های آنها بیش از 500 میلیون نوبت بازدید را ثبت کرده بودند!

برخی از این فعالان رسانه‌ای، با داشتن بیش از یک میلیون دنبال‌کننده و روزانه بیش از چهار میلیون بازدید، اثرگذاری بسیار فراتری از بسیاری از رسانه‌های رسمی سواحیلی‌زبان داشتند و به‌صورت مستمر و لحظه‌ای اخبار و تحلیل‌های مرتبط با جنگ را منتشر می‌کردند.

بخش سوم: روایتگری رسمی ایران و نقش نهادهای دیپلماتیک ایرانی در روایتگری جنگ رمضان برای سواحیلی‌زبانان

طی سال‌های متمادی، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران با سابقه‌ای چند دهه‌ای در فعالیت‌های برون‌مرزی خود، همواره زبان سواحیلی را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین زبان‌های آفریقایی مورد توجه قرار داده است. رادیو سواحیلی جمهوری اسلامی ایران از نخستین رسانه‌های فرامرزی ایران در آفریقا به شمار می‌رود که با هدف انتقال دیدگاه‌های جمهوری اسلامی، پوشش تحولات منطقه‌ای و جهانی، و تقویت ارتباط فرهنگی با جوامع شرق آفریقا راه‌اندازی شد.
این رسانه هم‌اکنون در قالب رادیوی اینترنتی، در کنار پایگاه خبری Parstoday Swahili و با همکاری مجموعه رسانه‌ای IBN Africa، فعالیت‌های خود را ادامه می‌دهد تا بستری برای انتقال روایت‌های جایگزین از تحولات منطقه‌ای و بین‌المللی به مخاطبان آفریقایی فراهم آورد.
با این حال، محدودیت در به‌روزرسانی مستمر، کمبود تولید محتوای بومی‌سازی‌شده و ضعف در بهره‌گیری از ظرفیت‌های رسانه‌ای نوین و بسترهایی همچون فیس‌بوک، یوتیوب، تلگرام و سایر پلتفرم‌های دیجیتال، موجب شده است که این رسانه نتواند متناسب با تحولات سریع فضای مجازی شرق آفریقا، تعامل مستقیم و گسترده‌ای با مخاطبان خود برقرار کرده و نقش مرجعیت خبری مؤثری ایفا کند.
در چنین شرایطی، بخش قابل توجهی از مخاطبان سواحیلی‌زبان اخبار مرتبط با ایران را از طریق اینفلوئنسرهای غیررسمی دریافت می‌کردند و در عین حال، برای تأیید اخبار و تحلیل‌های مرتبط، نیازمند دسترسی به رسانه‌های رسمی مورد تأیید جمهوری اسلامی ایران بودند. از این‌رو، حضور مستقیم و فعال نمایندگی‌های جمهوری اسلامی ایران در شبکه‌های اجتماعی، ضرورتی راهبردی محسوب می‌شد.
این خلأ در جریان جنگ رمضان توسط نهادهای دیپلماتیک جمهوری اسلامی ایران در دارالسلام تا حد زیادی پر شد.
در پاسخ به این ضرورت، پلتفرم‌های رسمی سواحیلی‌زبان در اینستاگرام، فیس‌بوک و تیک‌تاک توسط مرکز فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در تانزانیا فعال شد.
مرکز فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در دارالسلام، به‌عنوان یکی از مراکز دیپلماتیک فرهنگی وابسته به سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، زیر نظر سفارت جمهوری اسلامی ایران در تانزانیا فعالیت می‌کند.
هدف اصلی از راه‌اندازی این بسترها، ارائه سریع، رسمی و بومی‌سازی‌شده اخبار و تحلیل‌های مرتبط با تحولات جنگ رمضان و مواضع رسمی جمهوری اسلامی ایران برای مخاطبان شرق آفریقا بود.
این اقدام، خلأ قابل توجهی را در فضای رسانه‌ای سواحیلی‌زبان پوشش داد و ظرف مدت کوتاهی، این پلتفرم‌ها به یکی از مراجع اصلی دریافت اخبار و تحلیل‌های مرتبط با ایران در شرق آفریقا تبدیل شدند.

سه محور اصلی فعالیت رسانه‌ای مرکز فرهنگی سفارت ایران در دارالسلام برای روایتگری مؤثر جنگ رمضان برای مخاطبان سواحیلی‌زبان شرق آفریقا، به شرح زیر انجام گرفت:

الف) شبکه‌سازی رسانه‌ای

بسیاری از شخصیت‌های سیاسی، فرهنگی، نخبگانی و مردم عادی سواحیلی‌زبان، در جست‌وجوی روایت رسمی جمهوری اسلامی ایران از این جنگ بودند؛ جنگی که به تیتر نخست رسانه‌های جهان تبدیل شده بود. در نتیجه فعالیت‌های رسانه‌ای انجام‌شده، شبکه رسانه‌ای سواحیلی‌زبان با شناسه Iran.Tanzania و تیک آبی، وابسته به مرکز فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در دارالسلام، با حضور چندین وزیر و نماینده مجلس تانزانیا، استادان دانشگاه، اینفلوئنسرهایی با دنبال‌کنندگان میلیونی، شرکت‌ها و طیف گسترده‌ای از مخاطبان سواحیلی‌زبان در بستر شبکه‌های اجتماعی شکل گرفت.
این شبکه در سکوی اینستاگرام در حال حاضر (اردیبهشت ۱۴۰۵) دارای ۵۵ هزار دنبال‌کننده است که در مقایسه با معتبرترین مراکز فرهنگی دیپلماتیک فعال در دارالسلام (آلیانس فرانس با ۲۳ هزار دنبال‌کننده و گوته آلمان با ۱۴ هزار دنبال‌کننده)، گسترده‌ترین شبکه فرهنگی دیپلماتیک سواحیلی‌زبان در تانزانیا به شمار می‌رود.
مرکز فرهنگی سفارت ایران در دارالسلام همچنین با معرفی منابع معتبر و شیوه دسترسی به آنها، تلاش کرد دسترسی اینفلوئنسرها و خبرگزاری‌ها به اخبار مرتبط با جنگ و تحلیل‌های منطبق با روایت رسمی جمهوری اسلامی ایران را تسهیل کند و زمینه دسترسی لایه‌های گسترده‌تری از جامعه سواحیلی‌زبان به این روایت را فراهم آورد.
برخی از اینفلوئنسرهایی که اخبار جنگ رمضان را مطابق با روایت رسمی ایران منتشر می‌کردند، تنها در یک ماه بالغ بر ۱۴۰ میلیون بازدید ثبت کردند.

ب) تولید و انتشار مستقیم محتوا

در این بخش، روزانه تحلیل‌های مرتبط با جنگ، تبیین مسائل کلیدی، بیانیه‌های رسمی رهبر معظم انقلاب، مواضع وزارت امور خارجه و اظهارات مقامات رسمی جمهوری اسلامی ایران به زبان سواحیلی منتشر می‌شد.
همچنین تلاش شد با تولید محتوای بومی‌سازی‌شده توسط چهره‌های شناخته‌شده برای مخاطبان سواحیلی‌زبان، تعامل مستقیم‌تری با مخاطبان برقرار شود تا این رسانه بتواند نقش مؤثرتری در مرجعیت خبری ایفا کند.
این محتواها در ایام پایانی جنگ، طی یک ماه، حدود شش میلیون بازدید مستقیم داشت. داده‌های سکوهای مرتبط با مرکز نشان می‌دهد که عمده بازدیدها از کشورهای تانزانیا (۹۱ درصد)، کنیا (۳ درصد) و عمان (۱ درصد) بوده است که همگی دارای جمعیت قابل توجه سواحیلی‌زبان هستند.
برخی از پست‌ها و فرسته‌های مرکز فرهنگی ایران به زبان سواحیلی، توسط مهم‌ترین خبرگزاری‌های سواحیلی‌زبان از جمله MillardAyo بازنشر می‌شد. به عنوان مثال، فرسته مربوط به نخستین حملات تلافی‌جویانه ایران به امارات، بیش از دو میلیون بازدید و حدود چهل هزار تعامل ثبت کرد.
در موارد متعددی نیز خبرگزاری‌های دولتی تانزانیا و دیگر رسانه‌ها، مطالب خبری خود را با استناد به سکوی رسمی مرکز فرهنگی سفارت جمهوری اسلامی ایران در دارالسلام منتشر می‌کردند.

ج) فراهم‌سازی بستر خبری برای خبرگزاری‌ها

برای تولید اخباری متناسب با فضای رسانه‌ای سواحیلی‌زبان، در برخی برنامه‌ها از جمله مراسم ارتحال امام شهید، گشایش دفتر تسلیت در سفارت جمهوری اسلامی ایران در دارالسلام، بازگشت دانشجویان سواحیلی‌زبان از ایران و برنامه‌های مشابه، با فراهم‌سازی امکان حضور خبرنگاران مؤثر سواحیلی‌زبان، تلاش شد مخاطبان با مراکز معتبر ایرانی که می‌توانند مرجع تأیید رسانه‌ای باشند، آشنا شوند.
در این راستا، خبرگزاری Deutsche Welle با حضور در مرکز فرهنگی ایران، گزارشی از استقبال گسترده مردم سواحیلی‌زبان از مراسم ارتحال امام شهید در دارالسلام تهیه کرد.
همچنین خبرگزاری MillardAyo با تهیه گزارش از دانشجویان بازگشته از ایران در مرکز فرهنگی، و نیز پوشش خبری گشایش دفتر تسلیت در سفارت جمهوری اسلامی ایران در دارالسلام همراه با مصاحبه با سفیر محترم کشورمان، پیام‌ها و فرسته‌هایی حاوی روایت ایران از جنگ رمضان را برای میلیون‌ها مخاطب سواحیلی‌زبان خود منتشر کرد.

نتیجه‌گیری

تجربه روایتگری جنگ رمضان برای مخاطبان سواحیلی‌زبان شرق آفریقا نشان داد که این حوزه زبانی، ظرفیتی راهبردی برای دیپلماسی رسانه‌ای جمهوری اسلامی ایران به شمار می‌رود.
تحولات اخیر نشان داد که بهره‌گیری از پلتفرم‌های نوین، تولید محتوای سریع و بومی‌سازی‌شده، و حضور فعال دیپلمات‌ها و مراکز فرهنگی در فضای مجازی، می‌تواند تأثیری بسیار فراتر از سازوکارهای سنتی رسانه‌ای داشته باشد و با شبکه‌سازی رسانه‌ای و تولید محتوای فاخر، امکان انتقال پیام و روایت جمهوری اسلامی ایران از جنگ را برای بیش از ۲۰۰ میلیون سواحیلی‌زبان فراهم سازد؛ به‌گونه‌ای که قدرت روایتگری، برخلاف گذشته، در انحصار رسانه‌های غربی باقی نماند.
تجربه موفق نهادهای دیپلماتیک جمهوری اسلامی ایران در روایتگری جنگ رمضان برای مخاطبان سواحیلی‌زبان شرق آفریقا همچنین نشان داد که توسعه آموزش نیروهای رسانه‌ای سواحیلی‌دان، سرمایه‌گذاری بر تولید محتوای حرفه‌ای، همکاری با اینفلوئنسرهای بومی و ایجاد شبکه‌ای منسجم از روایتگران محلی، می‌تواند جمهوری اسلامی ایران را به بازیگری مؤثر در عرصه روایتگری شرق آفریقا تبدیل کند.
توقف یا کاهش این فعالیت‌ها، به معنای واگذاری مجدد میدان روایتگری به رسانه‌های رقیب خواهد بود؛ در حالی که استمرار، تقویت و نهادینه‌سازی این تجربه، می‌تواند جایگاه جمهوری اسلامی ایران را به‌عنوان یکی از بازیگران تأثیرگذار دیپلماسی رسانه‌ای در شرق آفریقا تثبیت کند.

انتهای پیام