به گزارش ایکنا، محمدسعید عبداللهی، پژوهشگر فلسفه دین، در نشست علمی «رابطه دین و حکومت از منظر شهید لاریجانی» که در شامگاه ۱۳ اردیبهشت‌ماه برگزار شد، به تبیین جایگاه فکری و عملی این شهید بزرگوار پرداخت.

وی با اشاره به اینکه شهید لاریجانی مراتب عالی تحصیلی خود در رشته فلسفه را در برترین دانشگاه‌های کشور سپری کرده است، تأکید کرد همراهی این دانش آکادمیک با تجارب عینی در حوزه حکمرانی و سیاست‌ورزی، سبب شده بود تا رابطه میان دین و حکومت برای ایشان به شکلی ملموس و عینی متجلی شود.

عبداللهی در ادامه، توجه ویژه به ولایت فقیه، مردم‌سالاری دینی و نقد هوشمندانه «سکولاریسم پنهان» در ساحت نظر و عمل را از ویژگی‌های برجسته شهید لاریجانی دانست. وی همچنین اظهار کرد: برخلاف بسیاری از پژوهشگران فلسفه سیاست که به دلیل دوری از متن جامعه، تحلیل‌هایشان با واقعیت فاصله دارد و یا سیاسیونی که بهره‌ای از مبانی فلسفی ندارند، شهید لاریجانی میان این دو حوزه پیوندی دقیق برقرار کرده بود.

عبداللهی با اشاره به پیوند ناگسستنی فلسفه و سیاست، به نمونه‌ای جهانی اشاره کرد و گفت: آنتونی کنی در آثار خود به تأثیر آموزش‌های فلسفی بر نحوه حکمرانی شاگردش، بوریس جانسون، اشاره می‌کند. در مورد شهید لاریجانی نیز ما با شخصیتی روبه‌رو هستیم که نه‌تنها با فلسفه بیگانه نبود، بلکه با تالیف مقالات متعدد و کتاب اخیرش با عنوان «عقل و سکون»، تسلط خود را بر این حوزه اثبات کرد.

این پژوهشگر فلسفه دین تأکید کرد که ویژگی بارز شهید لاریجانی، تلاش برای درآمیختن «عقلانیت دینی» با «سیاست» در برابر «عقلانیت ابزاری» بود.

وی افزود: ایشان حتی در سال ۱۴۰۳ مقاله‌ای درباره نگاه افلاطون به زن و خانواده نگاشتند که نشان‌دهنده استمرار دغدغه‌های فکری ایشان است؛ بی‌تردید این نوع نگاه‌های مبنایی در شیوه زمامداری وی نقشی کلیدی داشته است.

عبداللهی با بیان اینکه رابطه دین و حکومت همواره از مباحث چالش‌برانگیز در ایران معاصر بوده، خاطرنشان کرد: پس از انقلاب اسلامی، این مسئله از ساحت نظر به یک واقعیت عینی تبدیل شد. ریشه تنش‌ها و جنگ‌افروزی‌هایی که امروز از سوی آمریکا علیه ایران شاهد هستیم، به همین تقابل بازمی‌گردد. آمریکا از پس از جنگ جهانی دوم در پی تحمیل نظم خود بر جهان بوده، اما ایران با ارائه الگوی «مردم‌سالاری دینی» و «عقلانیت سیاسی»، در برابر این زیاده‌خواهی ایستاده است.

وی در ادامه به تبار علمی و فعالیت‌های اثرگذار شهید اشاره کرد و گفت: ایشان که در خانواده‌ای اصیل و در دامان بزرگانی چون آیت‌الله میرزاهاشم آملی و شهید مطهری پرورش یافته بود، شخصیتی چندبعدی داشت. شهید لاریجانی چه در سخنرانی‌های مجلس و چه در مجامع دیگر، همواره از دهه ۷۰ و ۸۰ به تبیین دقیق رابطه دین و حکومت اشتغال داشت.

این استاد حوزه و دانشگاه به تخصص شهید لاریجانی در فلسفه کانت اشاره کرد و افزود: ایشان معتقد بود کانت اگرچه توانایی‌های عقل بشر را به‌خوبی نشان داد، اما در تبیین عقلانیت در چارچوب دین و وحی ناتوان بود؛ خلائی که فیلسوفان بزرگی چون ابن‌ سینا و علامه طباطبایی به‌زیبایی آن را پر کرده‌اند و شهید لاریجانی نیز بر همین مسیر استوار بود.»

نقد سکولاریسم از سوی شهید لاریجانی

عبداللهی در ادامه نشست، به توانمندی شهید لاریجانی در «تولید ادبیات سیاسی» اشاره کرد و افزود: ایشان منتقد جدی سکولاریسم بود و در تبیین آن معتقد بود که این تفکر، سیاست را از دین جدا کرده و صرفاً بر مبنای منافع جمعی و امور عرفی بنا می‌کند. شهید لاریجانی ریشه ناهنجاری‌های اخلاقی در سیاست غرب را همین مقید نبودن به مفاهیم دینی می‌دانست و تأکید داشت که سکولاریسم نه‌تنها از تأمین نیازهای معنوی، بلکه از پاسخگویی کامل به نیازهای مادی بشر نیز ناتوان است.

یکی دیگر از محورهای فکری مورد تأکید ایشان، ضرورت برقراری توازن میان «سنت» و «مدرنیته» بود؛ رویکردی که تلاش می‌کند اصالت‌های دینی را در دنیای معاصر به شکلی کارآمد حفظ کند.

این پژوهشگر با اشاره به نگاه جامع شهید لاریجانی به مقوله ولایت فقیه، تصریح کرد: ایشان با رویکردی عقلانی به دفاع از این نظریه پرداخت و حتی در مقام پاسخگویی به برخی نقدها نسبت به آرای علامه طباطبایی در این باب برآمد. از منظر شهید لاریجانی، ولایت فقیه نه‌تنها رکن قانون اساسی و ستون نظام اسلامی، بلکه عامل اصلی وحدت و بالندگی کشور است که باید همواره به آن تمسک جست.

عبداللهی تأکید کرد نگاه شهید لاریجانی به ولایت فقیه، نگاهی پویا بود که از دل آن رابطه دین و حکومت را پیش می‌برد. وی افزود: «اندیشه ایشان به شکلی عمیق متأثر از میراث فکری شهید بهشتی و شهید مطهری بود. ایشان بارها به نقش کلیدی شهید بهشتی در تثبیت جایگاه ولایت فقیه در مجلس مؤسسان قانون اساسی ارجاع می‌دادند و همواره بر دو وجهی بودن ولایت فقیه، یعنی بعد الهی در کنار جنبه قانونی آن، تأکید ویژه‌ای داشتند.

تمایز بین مقبولیت و مشروعیت ولایت

استاد حوزه علمیه با اشاره به تأثیرپذیری شهید لاریجانی از اندیشه‌های شهید بهشتی، به تبیین تمایز میان «مشروعیت» و «مقبولیت» پرداخت و گفت: ایشان مردم‌سالاری دینی را حرف نو و اصیل جمهوری اسلامی در برابر دو الگوی ناکارآمدِ دموکراسی سکولار غربی و حکومت‌های دیکتاتوری منطقه می‌دانست.

این پژوهشگر فلسفه دین اظهار کرد: شهید لاریجانی، مفاهیمی چون «مجلس مقتدر»، «عقلانیت»، «قانون‌گرایی» و «عدالت» را پیش‌نیازهای ضروری برای تحقق مردم‌سالاری دینی معرفی می‌کرد. وی حتی در سخنرانی‌های بین‌المللی خود به زبان انگلیسی، با جدیت به تبیین و القای این مفهوم برای مخاطبان جهانی می‌پرداخت.

عبداللهی در ادامه، به تبارشناسی این الگو در نگاه شهید لاریجانی اشاره کرد و افزود: ایشان سیر تحول مردم‌سالاری دینی را در سه گام اساسی تحلیل می‌کرد:
۱. شهید مدرس: به‌عنوان نماد مبارزه با استعمار و استکبار که نخستین گام‌ها را در این مسیر برداشت.
۲. امام خمینی(ره): بنیانگذار کبیر انقلاب که مهم‌ترین گام عملی را در برپایی این نظام برداشته و آن را عینیت بخشیدند.
۳. رهبری شهید (آیت‌الله خامنه‌ای): که نقشی کلیدی در تعمیق، تبیین نظری و تثبیت این مقوله به عنوان یک الگوی موفق حکمرانی ایفا کردند.

جمع بین دین و دموکراسی

عبداللهی در پاسخ به پرسش از چگونگی پیوند دین و دموکراسی در اندیشه شهید لاریجانی، اظهار کرد: ایشان موفق شد تمایزی سیستماتیک میان مردم‌سالاری دینی و نظام‌های لیبرال‌دموکراسی غربی ترسیم کند. ایشان در گفت‌وگو با شبکه العالم تأکید داشت که در الگوی مردم‌سالاری دینی، “عدالت” و “اخلاق” در جایگاهی هم‌تراز یا حتی والاتر از آزادی و مشارکت مردمی قرار دارند؛ چرا که از نظر وی، لیبرال‌دموکراسی در نهایت به الیگارشی و حاکمیت طبقه ثروتمندان تبدیل شده است.

این پژوهشگر به تلاش‌های بین‌المللی شهید برای تبیین این پدیده اشاره کرد و گفت: ایشان در سال ۲۰۱۶ طی سخنرانی خود به زبان انگلیسی، دموکراسی در ایران را مبتنی بر عقلانیت دینی توصیف کرد. نکته جالب در نگاه وی، تلقی رقابت و اختلاف‌نظر سیاسی به عنوان نیروی محرک پیشرفت بود؛ مشروط بر اینکه این رقابت‌ها در چارچوب اصول دین صورت گیرد.

عبداللهی یکی از دغدغه‌های جدی شهید لاریجانی را خطر «سکولاریسم پنهان» در جوامع اسلامی برشمرد و تصریح کرد: ایشان با اقتباس از آرای شهید مطهری و علامه طباطبایی، معتقد بود که گسست میان الهیات و متن جامعه به شکلی از دین‌داری منجر می‌شود که در باطن خود سکولار است. وی تنها پادزهر این انحراف را تمسک به “عقلانیت دینی” می‌دانست و برخلاف برخی سیاسیون که تنها شعار می‌دهند، با تمام وجود به این اصول اسلامی باور داشت و بر مدار آن‌ها ایستادگی می‌کرد.

این استاد حوزه و دانشگاه در پایان با ادای احترام به جایگاه علمی و سیاسی ایشان بیان کرد: اگرچه همواره گفته می‌شود با فقدان بزرگانی چون شهید مطهری و شهید بهشتی، تربیت نمونه‌های جدید ممکن است، اما واقعیت این است که جایگزینی چنین شخصیت‌هایی به سختی انجام می‌شود. امروزه فقدان شهید لاریجانی، به‌ویژه در عرصه گفت‌وگو با مردم و تبیین هوشمندانه وضع کشور، خلأ بزرگی است که به راحتی پر نخواهد شد.

انتهای پیام