به گزارش ایکنا، سیدعلیرضا عالمی، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، در نشست علمی «جایگاه و نقش تمدنی انقلاب اسلامی» که ۲۱ بهمن‌ماه و از سوی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی برگزار شد، با بیان اینکه دو دیدگاه اصلی در مورد تمدن وجود دارد، گفت: دیدگاه اول، دیدگاه سنتی است که تمدن را وضعیتی در جامعه و تاریخ می‌داند که محرک آن توسعه است. این رویکرد در فضای علمی، آموزشی و حتی پژوهشی جهان اسلام حاکم است.

وی افزود: رویکرد دوم، تمدن را برساختی و دارای هویتی مستقل قلمداد می‌کند؛ یک کل جامع معرفتی، هویتی و زیستی که معرفت‌شناسی و هستی‌شناسی خاص خود را دارد و نوعی نگاه معرفتی بر این رویکرد حاکم است.

عالمی تصریح کرد: پست‌مدرن‌ها این نوع نگاه را دارند که به تمدن جایگاه سوژگی می‌دهد و اندیشمندان متعددی این رویکرد را دنبال می‌کنند؛ کسانی چون هانتینگتون، فوکو و… و در میان اندیشمندان مسلمان هم به صورت تاریخی این رویکرد مورد توجه بوده است.

وی با اشاره به مفهوم واژه «جایگاه» اضافه کرد: جایگاه توجه به وضعیت و موقعیت است؛ یعنی بحث خاستگاه مطرح می‌شود و واژه «نقش» در آن پررنگ است. در حقیقت، در سنجش جایگاه انقلاب اسلامی، نسبت تمدن اسلامی با تمدن‌های غیر، مورد توجه قرار می‌گیرد.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با اشاره به مفهوم انقلاب اظهار کرد: مراد ما از انقلاب، تغییر قدرت و حکومت، جنبش و شورش و… نیست. برخی معتقدند انقلاب آمد تا ما معاش بهتری داشته باشیم، اما این تصورات از انقلاب مدنظر بنده نیست. انقلاب سیاسی، اقتصادی و اجتماعی برای من مطرح نیست، بلکه انقلاب در حوزه معرفتی، زیست جمعی، هویتی و تمدنی مورد بحث است. در حقیقت، انقلاب دگرگونی بنیادی در فضای معرفتی، هویتی و زیستی است.

عالمی اضافه کرد: انقلاب اسلامی از ابتدا جایگاه تمدنی داشته است که باعث توسعه و پیشرفت آن و حفظ و بقای آن شده است. چهاردَه قرن گفتمان تغلب بر بشر وجود داشته و انقلاب سبب شد تا این گفتمان به حاشیه برود. بنابراین انقلاب دارای جایگاه تمدنی است؛ حتی در فضای برون‌تمدنی نیز، دیکتاتوری‌ها و انواع حکومت‌ها در غیریت قرار گرفته و پایه خود را تمدنی قرار داده‌اند.

طرح گفتمان اسلامی در برابر سکولار

عالمی بیان کرد: انقلاب برای اولین بار، گفتمان اسلامی را در برابر گفتمان سکولار مطرح کرد. بنابراین جایگاه گفتمانی انقلاب هم بین‌المللی و هم تمدنی است. حتی در فضای جهان تشیع، فضای محافظه‌کاری را به حاشیه راند و گفتمان انقلابی را به متن آورد.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با تأکید بر اینکه یکی از کاستی‌ها در برنامه‌ریزی و سیاستگذاری‌ها، کم‌توجهی به جایگاه تمدنی انقلاب است، اظهار کرد: نقش‌آفرینی انقلاب اسلامی در چند مؤلفه با هم مرتبط است؛ زمانی انقلاب می‌تواند نقش تمدنی داشته باشد که تولیدات معرفتی، هویتی و زیستی تمدنی داشته باشیم.

وی تأکید کرد: باید بتوانیم در تمامی این فضاها تولید داشته باشیم، زیرا این تولیدات زیربنای هر نوع کنشگری و نقش‌آفرینی تمدنی هستند.

عالمی ادامه داد: انقلاب باید بتواند الگوهای تمدنی را معرفی کند؛ افرادی که هم شخصیت‌های تمدنی و نظریه‌پرداز باشند و هم قادر به حل مسائل تمدنی و بازتولید مفاهیم جدید باشند.

وی با بیان اینکه بحث الگوهای تمدنی در عینی‌سازی تمدنی خود را نشان می‌دهد، افزود: یکی از چالش‌های مهم انقلاب اسلامی این است که در عینی‌سازی تمدن دچار کاستی‌های مفرط هستیم.

این پژوهشگر تصریح کرد: سیاست‌های انقلاب اسلامی باید مبتنی بر جایگاه و سطح تمدنی باشد. برای مثال، وقتی به موضوعات زن، حقوق بشر، آزادی، رسانه و دیپلماسی می‌پردازیم، ورود ما باید در سطح تمدنی باشد.

وی افزود: بخش دیگری که انقلاب اسلامی باید مورد توجه قرار دهد، بازیگری تمدنی در فضای بین‌تمدنی است. یکی از مشکلاتی که انقلاب با آن مواجه است، آن است که تمدن‌های غیر و رقیب، فضای بازیگری تمدنی انقلاب را محدود یا از بین ببرند تا انقلاب نتواند مرجعیت تمدنی پیدا کند.

وی با طرح این پرسش که چرا فلسطین برای انقلاب اسلامی مطرح است؟» گفت: زیرا فلسطین ابزار بازیگری تمدنی و مرجعیت تمدنی را در اختیار انقلاب اسلامی قرار می‌دهد. انقلاب اسلامی در بعد تمدنی بیش از چهار دهه نقش‌آفرینی داشته، ولی آسیب‌هایی نیز متوجه آن است.

عالمی تصریح کرد: ملت‌های منطقه از انقلاب اسلامی حمایت می‌کنند، ولی ما در داخل ایران با ابهام و انفعال در فهم تمدنی مواجهیم. بنابراین برخی جریانات گرفتار کج‌راهه می‌شوند و برخی دیگر مدعی می‌شوند که انقلاب اسلامی صرفاً شیعی است. این سوءتفاهم‌ها باید از بین برود و تدابیری در خصوص تعریف جایگاه تمدنی انقلاب اسلامی اتخاذ شود.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با بیان اینکه «این تبیین‌گری، پاشنه آشیل بحث جایگاه تمدنی انقلاب بوده و هست»، تصریح کرد: در خصوص نقش‌آفرینی تمدنی انقلاب، باید این نقش‌آفرینی را انبساطی لحاظ کنیم. ماهیت بحث تمدن این است که تمدن همیشه در حال گسترش است و همواره باید این فضای تمدنی در سطح جامعه اشراب شود و با حل مسئله، راهبرد و تولیدات همراه باشد.

وی اضافه کرد: اگر در انقلاب اسلامی به سمت و سویی برویم که صرفاً مدیریت بقا مدنظر باشد، این خود چالش و آسیب بزرگی برای انقلاب خواهد بود. انقلاب اسلامی همیشه باید رویکرد کنشی داشته باشد؛ اگر در مسائل تمدنی، درون‌تمدنی یا ملی دچار فضای واکنشی شویم، نقش تمدنی انقلاب اسلامی دچار رکود خواهد شد.

عالمی تصریح کرد: اگر انقلاب اسلامی و آرمان‌های تمدنی آن محدود به مرزهای جغرافیایی شود، و محافظه‌کاری و بقا سرلوحه قرار گیرد و مسائل تمدنی از انقلاب جدا شود، نقش‌آفرینی تمدنی انقلاب دچار رکود شدید خواهد شد.

وی با بیان اینکه در بین متفکران مسلمان، کسانی چون مقام رهبری و مالک بن نبی و… رویکرد دوم تمدنی را دارند، گفت: فضاهای نخبگانی در بحث تمدنی باید وارد مباحث تخصصی شوند؛ این رویکرد در حوزه و دانشگاه به صورت محدود وجود دارد و متأسفانه کمتر شاهد شیفت پارادایمی از نگاه اول به نگاه دوم هستیم.

عالمی در پاسخ به این پرسش که «چرا بعد از چهار دهه، هنوز انقلاب اسلامی مورد توجه نخبگان کشورهای دیگر قرار نگرفته است؟» اظهار کرد: پاسخ این پرسش در روند تمدن نهفته است، زیرا یک تمدن علاوه بر هویت زیستی و معرفتی، فرایند نیز دارد و کنار زدن رقیب هژمون کاری سخت و فرایندی است. طبیعی است که تمدن‌های رقیب برای ما فضا را تنگ کرده‌اند و این تنگناها از ابتدای انقلاب وجود داشته است.

وی در پاسخ به این پرسش که «اولویت فوری انقلاب اسلامی در نقش‌آفرینی تمدنی چیست؟ آیا اقتصاد و فرهنگ و… است یا ورود به منازعات منطقه‌ای و بین‌المللی؟» ادامه داد: ماهیت فهم، توصیف و تبیین تمدنی این است که همه این مؤلفه‌ها را در کنار هم ببینیم. اینطور نیست که بگوییم ابتدا باید آرامش در داخل ایجاد شود و بعد به بیرون بپردازیم؛ بلکه باید همزمان الگوهای تمدنی را مدیریت کنیم و راهبرد تمدنی داشته باشیم.

وی افزود: اگر نتوانیم این امور را در کنار هم پیش ببریم، نخواهیم توانست مدعی تمدن شویم و اگر در یک عرصه عقب بنشینیم، در بقیه عرصه‌ها نیز عقب خواهیم ماند.

عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در پایان اظهار کرد: ما باید وضعیت داخلی را در افق تمدنی ببینیم و نه برعکس. اگر این کار را نکنیم، هم جایگاه خود را از دست خواهیم داد و هم نقش تمدنی خود را و دچار خسران مبین خواهیم شد.