فرصت بازخوانی تربیت در پرتو روایات اهل‌ بیت(ع)

جریان‌های نوین تربیتی؛ ترمیم، نه بدعت

هدف سخن اشاراتی از روایات امام رضا(ع) است. بحث حاضر نه مدعی استخراج تمام ابعاد اندیشه تربیتی امام رضا(ع) است و نه ادعا دارد که پاسخ‌گوی همه نیازهای نظام تعلیم و تربیت باشد. آنچه ارائه می‌شود، اشاراتی، سرآغازی و نشانه‌هایی است برای گشودن مسیر پژوهش‌های عمیق‌تر. هدف، مرور برخی از روایات منقول از امام رضا(ع) و نشان دادن ظرفیت آن‌ها برای تغییر پارادایم‌ها، روش‌ها و نگاه‌های تربیتی و سپس بررسی کاربست این مفاهیم در تربیت عقلانی کودک است.

معنای تربیت؛ از فعلیت بالقوّات تا سیر استکمالی

برای سخن گفتن از تربیت عقلانی، نخست باید معنای تربیت را به‌طور دقیق روشن کرد. اگر «تربیت» را از ریشه «رَبَب» به معنای آشکار شدن و برآمدن بگیریم، می‌توان آن را به‌درستی فعلیت‌بخشی به استعدادهای بالقوه دانست؛ خواه این استعدادها فردی باشند، خواه نوعی. اما این فعلیت‌یابی باید در مسیر خاصی رخ دهد؛ مسیری که در حکمت اسلامی از آن به سیر استکمالی و «حرکت جوهری» تعبیر می‌شود. تربیت، امری تدریجی، مستمر و امتدادی است که بر بستر تغییر مداوم انسان شکل می‌گیرد، بی‌آنکه وحدت وجودی او مخدوش شود.

در انسان غایت این سیر تربیتی، رسیدن به مقام قرب است؛ مقامی که نه به معنای قرب مکانی، بلکه به معنای تحقق و فعلیت یافتن صفات الهی در وجود انسان است. صفاتی که به‌صورت بالقوه در نهاد انسان نهاده شده‌اند و در فرآیند تربیت باید ظهور و بروز یابند. از این‌ رو، وقتی در اسناد تربیتی از «انسانِ مقرب» سخن گفته می‌شود، مقصود انسانی است که این استعدادهای الهی در او به فعلیت رسیده است.

تربیت نوعی و جایگاه عقل