چگونه حال خوش اعتکاف را برای نوجوانان تداوم بخشیم
در دوران پرتلاطم نوجوانی که هویت فردی و اجتماعی در حال شکلگیری است و سوالات بنیادین درباره خود، زندگی و معنای آن، یکی پس از دیگری در ذهن او جوانه میزند، نیاز به خلوت و توقفی برای تأمل و یافتن پاسخ درونی، ضرورتی انکارناپذیر است. در این آستانه حساس، که نوجوان نه کاملاً کودک و […]
در دوران پرتلاطم نوجوانی که هویت فردی و اجتماعی در حال شکلگیری است و سوالات بنیادین درباره خود، زندگی و معنای آن، یکی پس از دیگری در ذهن او جوانه میزند، نیاز به خلوت و توقفی برای تأمل و یافتن پاسخ درونی، ضرورتی انکارناپذیر است. در این آستانه حساس، که نوجوان نه کاملاً کودک و نه هنوز بزرگسال است، فطرت پاک او، جویای معنا و تشنه ارتباطی عمیقتر با خویشتن و مبدائی برتر است. اعتکاف با ایجاد چنین فضایی، این فرصت استثنایی را فراهم میآورد تا نوجوان در هیاهوی جهان مدرن و شبکههای پیچیده اجتماعی، توقف کند، از روزمرگی فاصله گیرد و به ندای درونش گوش فرا دهد.
اعتکاف فقط یک مناسک مذهبی ساده و محدود به زمان نیست؛ بلکه سفری به درون است تا فرد پاسخ نیاز معنوی خود را در آن بیابد. در سالهای اخیر اعتکاف مخاطبمحور بوده تا معتکفان بتوانند در کنار افرادی به عبادت بپردازند که اشتراکاتی هر چند اندک با آنها داشته باشند تا هم محتوایی که به آنها ارائه میشود، به درستی انتقال یابد و هم معتکفان حظ معنوی بیشتری ببرند.
درواقع نوجوان با شرکت در این مراسم، در حریم مسجد و در جمع همسالانی با دغدغههای مشترک، فرصت مییابد تا در سکوت و با ابزارهای معنوی همچون دعا، نیایش، قرآن و تفکر، به جستجوی خویشتن بپردازد. اعتکاف، نیاز به تعلق، آرامش و هدفمندی را، در قالبی سازنده و الهی پاسخ میگوید و بستری میسازد تا او بتواند پیوندی آگاهانه با منبع بیانتهای معنویت برقرار کند و از این رهگذر، سنگ بنای یک زندگی متعادل و با معنا را در سالهای آتی حیات خود استوار کند.
حجتالاسلام محمدهادی صالحپرور، پژوهشگر و مدرس مباحث تبلیغ دین در گفتوگو با ایکنا به سؤالهایی در این زمینه پاسخ گفته است. مشروح این گفتوگو در ادامه تقدیم همراهان همیشگی این خبرگزاری میشود.
ایکنا ـ چگونه میتوان محتوای اعتکاف را به دغدغههای عینی نوجوان پیوند زد؟
در پاسخ به چگونگی پیوند محتوای اعتکاف با دغدغههای عینی نوجوانان مانند استرس کنکور، مسائل هویتی، مدیریت هیجان و ارتباط با جنس مخالف، باید به این نکات توجه کرد؛ اعتکاف، عبادتی ویژه و کمنظیر است که دربردارنده مجموعهای از ویژگیهای معنوی است. معتکف در مدت سه روز، روزهدار است و در خانه خدا به نوعی «خلوت» و «درنگ» معنوی دست میزند. او در این مدت از برخی امور حلال دنیوی و معاشرت با مردم فاصله میگیرد، به نماز با حضور قلب و در جماعت میایستد و این کار را در بهترین اوقات مانند ایامالبیض ماه رجب و در جمع مؤمنان انجام میدهد.
هر یک از این اعمال اگر به تنهایی مداومت یابند، اثرات روحی مثبتی به همراه دارند. برای مثال، فقط روزه سه روزه، یا اقامه نماز در اول وقت و با جماعت در خانه خدا، یا بودن در جمع مؤمنان و دوری از مظاهر گناه، هر کدام بهتنهایی آرامشبخش هستند؛ اما وقتی این عناصر در کنار هم قرار میگیرند، نوعی «معجون» معنوی پدید میآید که تأثیرات چند وجهی و عمیقی بر فرد بر جای میگذارد.
این ترکیب ویژه، ظرفیت آن را دارد تا بسیاری از نابسامانیهای روحی و اختلالات ناشی از فشارهای سنین نوجوانی و جوانی را بهصورت خودکار تنظیم و اصلاح کند. همانطور که دستگاه «دیاگ» در خودرو به شناسایی و رفع خطاهای پنهان میپردازد، اعتکاف نیز میتواند به عنوان یک تنظیمکننده درونی عمل کند و مشکلاتی مانند استرس، بیقراری، بحران هویت یا هیجانهای مدیریتنشده را شناسایی و تلطیف کند.
البته میتوان در قالب برنامهریزیهای آینده، به طراحی اعتکافهای هدفمند یا تخصصی نیز اندیشید؛ مانند اعتکاف علمی برای داوطلبان کنکور، یا اعتکاف هویتی برای جوانان؛ اما آنچه در ماه رجب و در قالب اعتکاف عمومی برگزار میشود، کارکردی فراگیر و فرهنگساز دارد و به عنوان یک پیشران تحول معنوی در جامعه، میتواند بسیاری از نیازهای جسمی، روحی و روانی نسل جوان را پاسخ دهد.
ایکنا ـ با توجه به جذابیتهای زودگذر و پرشمار فضای مجازی، چگونه میتوان عمق و شیرینی معنوی اعتکاف را برای نوجوان امروز ترسیم و ملموس کرد؟
این مسئله، نیاز به اقدام جداگانهای از سوی ما نیست؛ خود پدیده اعتکاف گواه این موضوع است. از نتایج و بازخوردهای اعتکاف میتوانیم درک کنیم که اگر جایگزینهای جذاب و عمیقی در مقابل فضای مجازی ارائه شود، جوانان به شکل افراطی در آن غرق نخواهند شد. مسئله اینجاست که شاید چنین جاذبههایی را به درستی نشان ندادهایم.
همین اعتکاف، با جذابیت فوقالعادهای که دارد، به شکلی فطری برای همه انسانها دلنشین است. لذت معنویت و آرامش درونی، چیزی است که همه در جستوجوی آن هستند. وقتی این فضا در جامعه شکوفا میشود، میبینیم که جوانان گوشیهای همراه را کنار میگذارند و این نشان میدهد که باید در تولید پیام و محتوای رسانهای خود، از ظرفیت اعتکاف استفاده کنیم و این پیام را به جامعه منتقل کنیم؛ چراکه جوانان ما به زبان بیزبانی میگویند؛ اگر جایگزینهای غنی و مطلوبی داشته باشیم، چه دلیلی دارد که افراطی از فضای مجازی استفاده کنیم و ساعتها درگیر محتواهای گاه آسیبزای آن باشیم؟
این رخدادِ خودجوش پیامی روشن دارد؛ فضای مجازی میتواند در جایگاه طبیعی و متعادل خود قرار گیرد تا استفادهای معقول، علمی و ارتباطی از آن شود و از سود واقعی آن بهرهمند شویم. در مقابل، اگر مسجد و اعتکاف هم در جایگاه حقیقی خود قرار گیرند و مدام این تجربه را بازگو و نهادینه کنیم، مشخص خواهد شد که اگر جوانان بستر اصلی و برنامهای محوری برای پاسخ به نیازهای هیجانی و لذتهای معنوی خود داشته باشند، تمایل آنها از این نیازهای کاذب و لذتهای زودگذر و آسیبزا کنده میشود و به سمت مسیر صحیح حرکت خواهند کرد.
لازم نیست در خودِ اعتکاف اقدام خاصی انجام دهیم؛ اعتکاف این تأثیرگذاری را بر جوانان دارد. البته مشروط بر اینکه اعتکافی استاندارد و با شرایط مطلوب برگزار شود. اگر اعتکاف به شکل صحیح و کاملی اجرا شود، همه این اتفاقات مثبت در بطن آن رقم خواهد خورد.
ایکنا ـ مهمترین پیامها و محورهای آموزشی که در یک اعتکاف کوتاه نوجوانان باید بر آن تأکید شود، چیست؟
اعتکاف دارای مفهوم و ماهیتی مشخص و معین است. شخص معتکف، هنگامی که در این حالت قرار میگیرد، در حقیقت زائر خدای متعال است و خداوند در خانه خود که مسجد باشد، مورد زیارت قرار میگیرد؛ یعنی زیارتشونده است. در روایات آمده است که هر کس وارد مسجد میشود میتواند بگوید: «السلام علیک یا الله»؛ یعنی به زیارت خدا آمده و به خانه خدا وارد شده است. این امر، تأثیرات عمیقی بر شخص معتکف بر جای میگذارد.
طبیعتاً، مهمترین، عمیقترین و زیرساختیترین پیامی که در اینجا منتقل میشود، معنویت و ارتباط با خدا و تقرب به او در فضایی از خلوت جمعی است. بنابراین، مبلغان و برگزارکنندگان باید توجه داشته باشند که هویت اصلی اعتکاف، معنویت، ارتباط با خدا و نزدیکی به او در چنین فضایی است. اعتکاف، هم خلوت و انس با خدای متعال است و هم در عین حال، در جمع انجام میپذیرد؛ پس جمعی بودن آن نیز نماد والایی از تضرع و عبادت دستهجمعی است. این اولین و مهمترین پیامی است که برگزارکنندگان در مواجهه با جوانان و نوجوانان باید بدان توجه کنند و مراقبت کنند که مبادا پیام اصلی اعتکاف که معنویت است، تحتالشعاع برنامهریزیهای ناآگاهانه یا جنبههای صرفاً جمعی قرار گیرد.
این پیام معنوی، همواره در طول سالهای متمادی وجود داشته، اکنون نیز محور قرار گرفته است و در آینده نیز تداوم خواهد یافت. با این حال، با توجه به فعالیتهای جمعی و تشکیل ستاد مردمی اعتکاف که با مدیریت جبهه انقلاب اسلامی اداره میشود، هر ساله با در نظر گرفتن شرایط جهانی، منطقهای و ملی، شعاری برای اعتکاف انتخاب میشود که به غنای محتوایی و جهتدهی حرکت کمک کند. شعار امسال اعتکاف «معنویت، اتحاد و استقامت» است. ضمن پایبندی به جانمایه اصلی اعتکاف که همان معنویت است، باید به شرایط جامعه نیز توجه داشته باشیم؛ چراکه معتکف پس از این خلوت معنوی به جامعه بازمیگردد و باید در آن کنشگری مؤثر داشته باشد. بنابراین، دعا، توسل و نقش او در جامعه نباید مورد غفلت قرار گیرد.
بر این اساس، پیامهای سالانه که با توجه به شرایط انتخاب میشوند، مانند شعار امسال با محوریت اتحاد و مقاومت، باید به نوجوانان و جوانان منتقل شود. در همین راستا، طراحیهای محتوایی مناسبی برای تبیین مفهوم مقاومت انجام شده و دوستان در جبهه انقلاب، بهویژه در حوزه تولید محتوا، بر این موضوع تأکید دارند. مقاومت مستلزم قدرت است و قدرت، پیشینهای میطلبد که ریشه در قدرت معنوی دارد.
خلاصهای از روند طراحی محتوایی را میتوان اینگونه بیان کرد؛ پیامی ثابت و همیشگی برای اعتکاف وجود دارد که همان «معنویت» است و پیامی دیگر نیز متناسب با شرایط زمان و مکان مطرح میشود که امسال «اتحاد و مقاومت» است. باید با بهرهگیری از معنویت، قدرت روحی جمعی کسب کنیم که به اتحاد بینجامد و از این اتحاد، برای مقاومت بهره بگیریم.
این سیر محتوایی توسط اندیشکده شهدا، مجموعه امیر بیان و دیگر مجموعههای جهادی تولید محتوا، در قالب محتواهای غنی آماده شده و از طریق کانالها و پایگاههای مربوط به ستاد اعتکاف، اندیشکده شهدا، امیربیان و نهادهایی مانند سازمان تبلیغات اسلامی و دفتر تبلیغات اسلامی منتشر میشود. همچنین کانال «محتواخانه»، در سال گذشته محتوای ارزشمندی برای این رویداد تولید کرد و امسال نیز بسته محتوایی جامعی شامل مباحث روشی، مهارتی، اجرایی و محتوایی را تهیه کرده که در قالبهای گوناگون در اختیار قرار گرفته است. مجموعه امام باقر(ع) و گروه تبلیغی فرهنگی امام محمد باقر(ع) نیز این محتواها را در کانال محتواخانه بارگذاری کردهاند و پوشش مناسبی را ارائه کردهاند.
ایکنا ـ پس از پایان اعتکاف، چه مکانیسمهای حمایتی(مثلاً گروههای کوچک مجازی با راهبری مربی، چالشهای عملی هفتگی) میتواند تداومبخش تجربه معنوی نوجوان در زندگی روزمره باشد؟
پیشنهاد ما برای تداوم حال خوب، در واقع تداوم همین برنامه است. یعنی در هر ماه قمری، برگزارکنندگان اعتکاف به بچهها بگویند: «ما یک قرار عاشقانه داریم» و مشخصاً در نیمه شعبان که احیای آن نیز وارد شده، احیای شب نیمه شعبان را راه بیندازند. حتی اگر بخشی(۶۰، ۷۰ یا ۸۰ درصد) از نوجوانان بیایند، بسیار خوب است. در همان مکان یا مکانی دیگر، یک شب را در فضای معنوی بگذرانند و اعتکاف داشته باشند و آن حال و هوای زیبایی را که در اعتکاف ماه رجب تجربه کردند، در شعبان نیز تجربه کنند. همچنین در ماه رمضان نیز میتوان با برنامههایی مانند اعتکاف، احیای شب نیمه رمضان(مقارن با میلاد امام حسن علیهالسلام) یا احیای شبهای قدر، این جمع مومنانه و زیبا که شکل گرفته و بچهها با آن خاطره و حال خوب دارند، مجدداً برقرار شود. اگر شرایط فراهم باشد، این برنامهها میتواند باعث شود بچهها دوباره دور هم جمع شوند. در ماه شوال نیز بهعنوان مثال اگر برنامه دخترانه است، در روز دختر میتوانند گرد هم آیند و اگر برنامه پسرانه است، در اواخر ماه ذیالقعده یا در ایام عید غدیر میتوانند دوباره با هم باشند. ماهی یک بار چنین برنامهای اگر اختصاص داده شود، میتواند آنان را در این فضای معنوی و جمع دوستانه، حفظ کند و با خود همراه نگه دارد.
ایکنا ـ به نظر شما کدام مهارتهای «اجتماعی – اخلاقی» مثل مدیریت اختلاف نظر، همدلی، مسئولیتپذیری و نظم جمعی، در فضای اعتکاف قابل تمرین و تقویت است؟
هدف اصلی اعتکاف، تقویت ایمان معتکف(اعم از مرد، زن، کوچک و بزرگ) است و نه تمرکز بر ارتقای مهارتهای تعاملی، اجتماعی یا ارتباطی. اگرچه بهطور طبیعی در فضای جمعی و زندگی سهروزهی اعتکاف، تعاملات اجتماعی فرد نیز تا حدی تقویت میشود، اما در برنامهریزی و هدفگذاری اعتکاف باید اولویت اصلی را بر تقویت ایمان، افزایش ارتباط با خداوند متعال و ایمان به عالم غیب قرار داد.
برنامهریزی نباید به گونهای باشد که تمرکز بر افزایش مهارتهای ارتباطی، توسعه فردی یا تعاملی قرار گیرد. منطق ما بر این اصل استوار است که اگر فرد ارتباط خود را با خدا اصلاح کند، خداوند نیز ارتباط او با دیگران را بهبود خواهد بخشید. در این صورت، مهارتهای اجتماعی، ارتباطی، نظم تشکیلاتی و مانند آن، بهطور طبیعی و به عنوان تأثیری ثانویه در فرد ارتقا خواهد یافت. لذا، نباید توجه ویژهای به این جنبهها معطوف کرد تا از هدف اصلی غافل نشویم.
ایکنا ـ پس از اعتکاف، نوجوان به «جمع» خانواده و مدرسه بازمیگردد که ممکن است فضای معنوی مشابهی نداشته باشند. چگونه میتوان دستاوردهای معنوی نوجوانان و جوانان را از این برنامه، ماندگار کرد؟
این پرسش دقیقاً انعکاسدهنده دغدغه و مطالبه مقام معظم رهبری در دیدار با برگزارکنندگان اعتکاف است. ایشان تأکید فرمودند که باید تلاش شود تا «حال خوش معنوی» ایجادشده در ایام اعتکاف، پس از پایان آن نیز تداوم یابد. پرسش اصلی این است؛ ما به عنوان برگزارکننده چه تمهیداتی میتوانیم بیندیشیم و از چه روشهایی میتوانیم استفاده کنیم تا دستاوردهای معنوی نوجوانان و جوانان در این برنامه، ماندگار شود؟
در این زمینه، برگزارکنندگان اعتکاف میتوانند اقدامات مؤثری انجام دهند که به برخی از آنها اشاره میشود:
۱. سرودهای همخوانی متمرکز و برنامهریزیشده:
تمرکز بر یک یا چند سرود با مضامین عرفانی، عاشقانه، مناجات و مرتبط با اهلبیت (ع) و تکرار دستهجمعی آن در طول اعتکاف، میتواند خاطرهای عمیق و شیرین برای شرکتکنندگان رقم بزند. پس از اعتکاف، هرگاه این نغمهها به گوش برسد، براساس قاعده «تداعی»، تمامی آن حال و هوا، خاطرات و روحیه معنوی بهطور خودکار در ذهن و دل فرد زنده میشود و امکان تکرار آن تجربه معنوی فراهم میگردد. شرکتکننده راه دستیابی به آن حال را مییابد و میتواند در مواقع مختلف با مراجعه به آن سرود، حال و هوای معنوی خود را تجدید کند.
۲. ارائه یادبودهای خلاقانه و نمادین:
اهدای یادبودهای معنوی و خلاق در پایان اعتکاف، همچون دفترچههای یادداشت ویژه، چفیه، یا نمادهای طراحیشده دیگر، میتواند به عنوان یادی ماندگار از آن ایام عمل کند. بهطور مثال، در یکی از برنامههای اخیر، قطعهای با عنوان «خلوتی برای پرواز» طراحی شد که در آن تصویر یک شهید بزرگوار همراه با جملهای از ایشان و یک آینه در تقارن با یکدیگر قرار گرفته بود. این طراحی به گونهای است که فرد تصویر خود را در کنار شهید میبیند. قرار دادن این اثر در اتاق، منزل یا محیط کار، یادآور مداوم آن فضای معنوی و عهد و پیوندی است که در اعتکاف شکل گرفته است.
۳. برنامههای تناوبی و عهدهای جمعی:
ایجاد «قرارهای عاشقانه» و «عهدهای جمعی» منظم میان برگزارکنندگان و شرکتکنندگان، پس از پایان اعتکاف، میتواند عاملی برای تداوم ارتباط و روحیه معنوی باشد.
انتهای پیام
این مطلب بدون برچسب می باشد.
- دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
- پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
- پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.