واژه بصیرت در ماده بصر ریشه دارد و در قاموس لغت به معنای بینش، بینایی، روشن‌بینی، دانایی، زیرکی، هوشیاری، یقین و حجت روشن تعریف شده است. فرهنگ دهخدا نیز آن را معادل بینایی، زیرکی، هوشیاری، بینایی دل، آگاهی، چشم خرد، چشم عقل و چشم دل برمی‌شمارد. در قرآن کریم، «بصیرت» و «بصر» به معنای قوه ادراک قلبی، معرفت، عبرت، روشنایی و بینایی به‌کار رفته است. در اصطلاح نیز بصیرت نوعی بینش عمیق نسبت به حق و حقیقت تلقی می‌شود که در گستره رفتارهای فردی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی تجلی می‌یابد و انسان را در تمام عرصه‌ها، به‌ویژه در سپهر اجتماعی سیاسی، به رفتاری هم‌سو با حق رهنمون می‌کند.

بصیرت سیاسی نمود عینی و کاربردی بصیرت در حوزه عمومی تعریف می‌شود. در یک تعریف، این عبارت به معنی «داشتن آگاهی همه‌جانبه و ژرف نسبت به امور سیاسی» و «فریب ظواهر امر را نخوردن و مشاهده سرانجام کار پیش از اقدام به آن» است.

بیشتر بخوانید:

همان‌طور که در شماره پیشین اشاره شد، این مفهوم، سه لایه به‌هم‌پیوسته را دربرمی‌گیرد؛ لایه شناختی (بینش سیاسی)، شامل مجموعه‌ای از شناخت‌های بنیادین، لایه عاطفی ارزشی (نگرش سیاسی)، مشتمل بر گرایش‌ها و مواضع قلبی و فکری و لایه کنشی (رفتار سیاسی)، نمود عینی و عملی آن دو لایه پیشین در صحنه اجتماع است.

به عبارت دیگر، بصیرت سیاسی، چراغی است که با نور «بینش» و گرمای «نگرش»، مسیر «رفتار» صحیح سیاسی را برای فرد و جامعه روشن می‌کند. در شماره پیشین، لایه بینش سیاسی از منظر مقام معظم رهبری مورد بررسی قرار گرفت و در شماره پیش رو، دو لایه دیگر بصیرت سیاسی واکاوی می‌شود.

نگرش سیاسی 

براساس تحلیل مضامین استخراج‌شده از بیانات مقام معظم رهبری، «نگرش سیاسی» به‌مثابه دومین مضمون فراگیر بصیرت سیاسی، مشتمل بر چهار مؤلفه سازمان‌دهنده کلیدی است. نگرش سیاسی، بازتابی از شیوه احساس و ارزیابی فرد نسبت به پدیده‌ها، نهادها و جریان‌های سیاسی است که در منظومه فکری رهبر معظم انقلاب، ساحت عاطفی، ارزشی و جهت‌دهنده بصیرت محسوب می‌شود. این مؤلفه‌ها به شرح ذیل تبیین می‌شود:

ولایت‌پذیری: این مؤلفه به معنای پذیرش آگاهانه و قلبی ولایت فقیه زمان به‌مثابه استمرار حاکمیت الهی و دیده‌بان حرکت کلی نظام است. ولایت‌پذیری صرفاً وظیفه‌ای سیاسی نیست، بلکه نشانگر پیوند عمیق فکری و عملی با کانون هدایت جامعه و تضمینی برای مصون‌ماندن نظام از انحراف از اهداف و آرمان‌های متعالی آن است.

مقام معظم رهبری با اشاره به الگوگیری از بنیانگذار کبیر انقلاب، این خصیصه را این‌گونه توصیف می‌کند: «امام الگو است و انصافاً الگوی کاملی است… به گفتار امام و کردار امام اهتمام بورزید.» (بیانات در مراسم بیست‌وهفتمین سالگرد رحلت امام خمینی (ره)، ۱۳۹۵/۳/۱۴) این تأکید بر اهتمام به سخن و سیره ولی امر در مقام محور وحدت و پیشرفت دلالت دارد. 

بی‌اعتمادی به دشمن: این نگرش به معنای اطمینان‌نداشتن و بدبینی هوشمندانه نسبت به قول، تعهد و اقدامات دشمن است. این رویکرد در شناخت ماهیت سلطه‌طلب و فریبکار استکبار جهانی ریشه دارد و هشداری است در برابر خوش‌بینی ساده‌لوحانه‌ای که می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیری برای امنیت و منافع ملی به دنبال داشته باشد. ایشان با صراحت این موضع را بیان می‌کند و می‌فرماید: «به دشمن نباید اعتماد کرد؛ خوش‌بینی ساده‌لوحانه نباید وجود داشته باشد.» (بیانات، ۱۳۹۸/۸/۸) این نگرش، دیوار محکمی در برابر نفوذ فکری و عملی دشمن ایجاد می‌کند. 

امیدواری: در برابر توطئه دشمن برای ایجاد یأس و سرخوردگی در جامعه، امیدواری به‌مثابه نگرشی فعال و پیش‌برنده، جایگاهی محوری دارد. این امید در نگاه توحیدی و اعتماد به وعده‌های الهی ریشه دارد و نیروی محرکه تلاش و پایداری در مسیر آرمان‌هاست. رهبر معظم انقلاب با ترسیم این نگاه مثبت و مبتنی بر تلاش می‌فرماید: «با نگاه توحیدی، هرگونه تلاش و مجاهدتی در راه هدف، انسان را قطعاً به نتیجه می‌رساند. این نتایج مراتبی دارد؛ بالقطع به نتیجه‌ای مطلوب می‌رساند. در نگاه این انسان، ناامیدی، سرخوردگی، پژمردگی و افسردگی نیست.» (بیانات، ۱۳۸۹/۸/۴) ایشان همچنین هشدار می‌دهد که یکی از اهداف جنگ ترکیبی دشمن، «خاموش‌کردن امیدهاست.» بنابراین، امیدواری بصیرانه، خود سلاحی مقابله‌جویانه در برابر جنگ روانی دشمن محسوب می‌شود. 

استکبارستیزی: این نگرش، روحیه مبارزه‌جویانه و سازش‌نداشتن با نظام سلطه جهانی را نمایندگی می‌کند. استکبارستیزی، یکی از اصول ثابت انقلاب اسلامی و نشان‌دهنده استقلال فکری و سیاسی امت است. این موضع، تعطیل‌بردار نیست و حتی در شرایط گفت‌وگو یا تعامل نیز نباید به فراموشی سپرده شود. مقام معظم رهبری با تشریح ضرورت تداوم این شعار حیاتی می‌فرماید: «پس ملت ایران باید پرچم مبارزه با استکبار را به‌مثابه یک شعار، یک مشعل حفظ کند. چرا؟ چون دشمنی دشمن، آشکار است؛ برای اهل بصیرت، محفوظ نیست. استدلال واضحی دارد. اگر این عَلَمْ، افسرده و گم شود، راه ملت گم می‌شود. حتی با وجود اینکه دشمنی دشمن آشکار است، دشمن شیوه‌هایی برای فریب دارد.» (بیانات، ۱۳۷۵/۸/۹) این بیان، استکبارستیزی را نه احساسی زودگذر، که موضعی استراتژیک مبتنی بر شناخت و بصیرت معرفی می‌کند.

در جمع‌بندی، این چهار مؤلفه نگرشی، چارچوب ارزشی و عاطفی یک فرد بصیر را شکل می‌دهند؛ پذیرش رهبری الهی، بدبینی هوشیارانه به دشمن، امیدی فعال و پایدار به آینده و روحیه‌ای مبارزاتی در برابر ظلم و استکبار. این نگرش‌ها، پل ارتباطی بین «بینش سیاسی» (شناخت) و «رفتار سیاسی» (کنش) هستند و به اقدامات فرد در صحنه اجتماع، جهت و معنای اصیل می‌بخشند. 

رفتار سیاسی 

بر مبنای تحلیل بیانات مقام معظم رهبری، «رفتار سیاسی» به‌مثابه سومین و عینی‌ترین مضمون فراگیر بصیرت سیاسی، هفت مؤلفه سازمان‌دهنده را دربرمی‌گیرد. رفتار سیاسی، تجلی عینی و کنشی بینش و نگرش سیاسی در عرصه اجتماع است و هرگونه عمل آگاهانه‌ای را دربرمی‌گیرد که با هدف تأثیرگذاری بر فضای سیاسی و مناسبات اجتماعی صورت پذیرد. این مؤلفه‌های رفتاری، شاخص‌های عملی تحقق بصیرت سیاسی در سطح فرد و جامعه هستند که به شرح ذیل است:

مدیریت هیجان: فضای سیاسی گاه عرصه بروز احساسات و هیجانات تند می‌شود. رفتار سیاسی بصیرانه، مستلزم مهار این هیجانات و قراردادن آنها تحت کنترل عقل و تدبیر است. فقدان بصیرت می‌تواند حتی احساسات و انگیزه‌های مثبت را به عاملی خطرناک تبدیل کند. مقام معظم رهبری با اشاره به این نکته ظریف هشدار می‌دهد: «بله، بصیرت؛ بصیرت که نبود، هرچه که مسئولیت و انگیزه بیشتر باشد، احساس بیشتر باشد، خطر بیشتر است؛ اطمینانی دیگر نیست به این آدم بی‌بصیرت و بدون روشن‌بینی که دوست را نمی‌شناسد، دشمن را نمی‌شناسد و نمی‌فهمد کجا باید این احساس را، این نیرو را، این انگیزه را خرج کند.» (بیانات، ۱۳۹۳/۹/۶) بنابراین، مدیریت هیجان، پیش‌نیاز هدایت صحیح انرژی‌های فردی و اجتماعی به مسیرهای مفید است. 

بیان آشکار مواضع: سکوت یا ابهام در مواضع سیاسی، در شرایط حساس می‌تواند به زیان جبهه حق تعبیر شود. از این رو، یکی از مؤلفه‌های رفتار بصیرانه، اعلام صریح و شفاف مواضع اصولی در برابر حوادث و جریان‌هاست. این شفافیت هم موجب تقویت روحیه جبهه خودی می‌شود و هم خطوط قرمز را به روشنی برای دشمن ترسیم می‌کند. رهبر معظم انقلاب با تأکید بر این رفتار می‌فرماید: «ملت مسلمان ما باید… این بصیرت را معتبر بشمارد؛ این آگاهی و بیداری را که نصیب این ملت شده است، معتبر بشمارد و حضور خود را حفظ کند؛ مواضع خود را آشکارا نشان بدهد و به دنیا اعلام کند که جمهوری اسلامی بر سر مواضع ظلم‌ستیزی خود ایستاده است و برای آن مقاومت و فداکاری خواهد کرد…» (بیانات، ۱۳۸۷/۱۰/۱۹)

حضور در صحنه: تداوم حضور فعال و مسئولانه‌ مردم در عرصه‌های مختلف انقلاب، بزرگترین مانع در برابر تحقق اهداف دشمن و مهم‌ترین ضامن بقای نظام است. کاهش این حضور، زمینه را برای فعالیت جریان‌های انحرافی و تبلیغات سوء دشمن فراهم می‌کند. معظم‌له همین حضور را دلیل اصلی ناکامی دشمن پس از دهه‌ها توطئه معرفی می‌کند: «باید بدانیم در کشور عزیز ما هم، آن‌ها بعد از سی سال تلاشی که علیه این انقلاب انجام دادند و علیه ملت انقلابی ما انجام دادند، باز نتوانستند به نتایجی دست پیدا کنند؛ نشانه‌اش همین حضور مردم است.» (بیانات، ۱۳۹۳/۱/۱) 

ایستادگی: در میان طوفان‌های تبلیغاتی و فشارهای گوناگون دشمن برای وادادگی، «ایستادگی» بر مواضع حق، کلیدواژه رفتار بصیرانه است. این ایستادگی مبتنی بر منطق، استدلال و آگاهی است و از موضع قدرت و اعتماد به نفس بروز می‌یابد. رهبر معظم انقلاب بر فراموش‌نکردن این اصل تأکید می‌کند و می‌فرماید: «آنچه که مهم است فراموش نشود، اهداف و شاخص‌های اصلی است. این را بارها گفته‌ایم… ایستادگی قاطع در مقابل حرکت کشور و نفاق؛ نه فقط در کشور، بلکه در سطح جهان.» (بیانات، ۱۳۸۹/۴/۲)

عمل به‌موقع (بهنگام): زمان‌شناسی در عرصه نظر باید به اقدام به‌موقع در میدان عمل تبدیل شود. عمل بهنگام، ابتکار عمل را از دشمن می‌ستاند، هزینه‌های پاسخگویی را کاهش می‌دهد و اثرگذاری اقدام را به حداکثر می‌رساند. معظم‌له این اصل راهبردی را به نیروهای انقلابی توصیه می‌کند: «در هر برهه‌ای، در هر میدان و عرصه‌ای، حضور بهنگام، کار بهنگام، اقدام بموقع می‌تواند اثر بزرگی داشته باشد.» (بیانات، ۱۳۹۰/۱۱/۱۹)

تأثیرگذاری: رفتار سیاسی بصیرانه، منفعلانه و انزواگونه نیست، بلکه با هدف اثرگذاری بر فضای سیاسی، افکار عمومی و حتی محاسبات دشمن طراحی و اجرا می‌شود. بصیرت، توانایی خنثی‌سازی تأثیرات مخرب دشمن و اعمال نفوذ مثبت در راستای منافع ملی را به فرد و جامعه می‌بخشد. حضرت آیت‌الله خامنه‌ای این ویژگی را این‌گونه ترسیم می‌فرماید: «… در رأی عمومی و کلی مدیریت یک کشور، در اندیشه آن‌ها، در محاسبات آن‌ها گاهی دشمن تأثیر می‌گذارد. یک ملت آزاد آن ملتی است که این تأثیر را نپذیرد، به‌ معنای واقعی کلمه آزادانه بیندیشد، آزادانه فکر کند و با شجاعت عمل کند و دنبال منافع ملی خودش برود. خب، این به چه چیزی احتیاج دارد؟ به بصیرت.» (بیانات، ۱۳۹۸/۸/۸) 

حرکت آگاهانه: نهایتاً، هرگونه رفتار و حرکتی در عرصه سیاست، زمانی در چارچوب بصیرت قرار می‌گیرد که مبتنی بر آگاهی، شناخت و تفکر عمیق باشد، نه پیروی کورکورانه یا واکنش احساسی. نمونه‌های عینی این حرکت آگاهانه را می‌توان در حضور گسترده و هدفمند مردمی در مناسبت‌های انقلابی مشاهده کرد. رهبر معظم انقلاب بر این ویژگی پایانی تأکید می‌کند و می‌فرماید: «عمق فکر و بصیرت هم در این سازماندهی‌ها باید مورد ملاحظه قرار بگیرد. یعنی جوانان عزیز ما بدانند، آگاهانه حرکت کنند، بدانند دنبال چه هستند.» (بیانات، ۱۳۹۰/۷/۲) 

این هفت مؤلفه رفتاری، حلقه تکمیل‌کننده فرآیند بصیرت سیاسی هستند. این مؤلفه‌ها نشان می‌دهند که شناخت (بینش) و احساس (نگرش) صحیح، نهایتاً و ضرورتاً باید در قالب کنشی سنجیده، شجاعانه، تأثیرگذار و زمان‌مند در صحنه جامعه ظهور یابد تا بصیرت سیاسی به‌طور کامل محقق شود.

انتهای پیام