نام رسول مهربانی‌ها، حضرت محمد(ص) برای جهان، تنها نام انسانی نیست که بیش از 14 قرن پیش در حجاز ظهور کرد؛ نامی است که با طلوع وحی، از جغرافیای خشک و سنگلاخ مکه فراتر رفت و در حافظه تاریخ، معنایی تازه از انسان، ایمان، اخلاق و مسئولیت آفرید.

حضرت رسول(ص) در روزگاری برخاست که قبیله، خون، قدرت و ثروت معیار بسیاری از مناسبات اجتماعی بود و انسان، گاه پیش از آنکه به حقیقت وجود خویش بیندیشد، در حصار تبار و جایگاه اجتماعی خود تعریف می‌شد. در چنین جهانی، پیام حضرت محمد(ص) از «توحید» آغاز شد؛ اما در توحید متوقف نماند و به کرامت انسان، عدالت، مسئولیت اجتماعی، رحمت، بخشش و ساختن جامعه‌ای اخلاق‌مدار امتداد یافت.

سیره پیامبر اسلام(ص) از همان روزهای نخست، تنها موضوعی برای روایت تاریخی نبوده است. قرن‌هاست که مسلمانان از آن برای فهم ایمان و اخلاق خویش بهره گرفته‌اند و در سوی دیگر، پژوهشگران و دین‌پژوهان غیرمسلمان نیز کوشیده‌اند شخصیت و میراث او را از منظرهای گوناگون تاریخی، الهیاتی، اجتماعی و تمدنی بررسی کنند. با این حال، تصویر پیامبر اسلام در جهان غرب همواره یکسان نبوده است.

در این میان، کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» نوشته «کارن آرمسترانگ» جایگاهی قابل تأمل دارد؛ اثری از یک نویسنده و دین‌پژوه غربی که کوشیده است زندگی پیامبر اسلام را نه در قالب تصویرهای کلیشه‌ای و غرض‌ورزانه غربی‌ها، بلکه در پیوند با فضای تاریخی، اجتماعی و دینی شبه‌جزیره عربستان روایت کند. اهمیت این کتاب تنها در آن نیست که نویسنده‌ای غربی درباره پیامبر مسلمانان نوشته است؛ مسئله مهم‌تر، تلاشی است که آرمسترانگ برای عبور از بخشی از پیش‌فرض‌های تاریخی غرب درباره اسلام و بازخوانی شخصیت محمد(ص) در متن واقعی دعوت او انجام داده است؛ تلاشی که البته، همچون هر اثر تاریخی و دین‌پژوهانه دیگری، نیازمند خوانش انتقادی، سنجش منابع و توجه به تفاوت میان روایت تاریخی و باور دینی است.

«کارن آرمسترانگ» در روایت خود، حضرت محمد(ص) را در میان مردمان زمانه خویش می‌نشاند تا نشان دهد دعوت او چگونه در برابر مناسبات جاهلی ایستاد و چگونه یک تجربه دینی به حرکتی اجتماعی و تمدنی تبدیل شد. از مکه و نخستین مواجهه با وحی تا هجرت، شکل‌گیری جامعه مدینه، جنگ‌ها، پیمان‌ها و سرانجام رحلت پیامبر، کتاب می‌کوشد خطوط اصلی زندگی پیامبری را ترسیم کند که رسالتش با دعوت به یکتاپرستی آغاز شد و به ساختن جامعه‌ای تازه بر بنیاد ایمان و مسئولیت اخلاقی انجامید.

با این همه، خواندن چنین اثری برای مخاطب مسلمان، به‌ویژه درباره شخصیتی که محبت او در جان میلیون‌ها انسان ریشه دارد، نمی‌تواند تنها و تنها به معرفی یک کتاب محدود بماند. هر روایت از پیامبر اکرم(ص)، علاوه بر ارزش تاریخی و پژوهشی، با مسئله‌ای عمیق‌تر روبه‌رو است: نسبت میان تاریخ و ایمان، میان سند و روایت، و میان تصویری که یک پژوهشگر از بیرون یک سنت دینی ارائه می‌کند و تصویری که پیروان آن سنت از پیامبر خویش در طول قرن‌ها ساخته و زیسته‌اند.

از این منظر، کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» نوشته «کارن آرمسترانگ» همزمان هم موضوع مطالعه است و هم موضوع نقد؛ اثری که برخی زوایای زندگی پیامبر را برای مخاطب غربی روشن می‌کند، اما در مواردی نیز می‌توان روایت او را با منابع اسلامی و یافته‌های سیره‌پژوهی مقایسه و ارزیابی کرد.

ورود به نخستین روزهای ماه «ربیع‌الاول» و اعیاد متعدد آن، فرصتی است برای بازگشت دوباره به سیره پیامبری که «رحمت» را نه در قالب یک مفهوم انتزاعی، بلکه در متن زندگی اجتماعی و انسانی خویش به نمایش گذاشت؛ پیامبری که قرآن از او با تعبیر «رحمةً للعالمین» یاد می‌کند و میراث او قرن‌ها پس از رحلتش همچنان یکی از مهم‌ترین موضوعات گفت‌وگوی ادیان، تاریخ و فرهنگ بشری است. از همین منظر، ایکنا در ایام ماه «ربیع‌الاول» و در آستانه اعیاد متعدد آن، نگاهی تبیینی و تحقیقی به کتاب کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» نوشته «کارن آرمسترانگ» انداخته است؛ نگاهی که می‌کوشد ضمن معرفی اثر و بررسی روایت نویسنده از زندگی پیامبر اسلام، جایگاه یک پژوهشگر غربی در بازنمایی شخصیت پیامبر مسلمانان را نیز با نگاهی سندمحور، منصفانه و انتقادی بررسی کند.

چرایی لزوم نوشتن از رحمت عالم و آدم

نوشتن درباره پیامبر اسلام(ص)، حتی در قالب یک زندگی‌نامه تاریخی، تنها روایت تولد، بعثت، هجرت، جنگ‌ها، پیمان‌ها و رحلت یک شخصیت متعلق به تاریخ صدر اسلام نیست.

حضرت محمد(ص) برای مسلمانان تنها یک شخصیت تاریخی نیست که بتوان زندگی او را با همان معیارهایی بررسی کرد که درباره یک فرمانروا، فیلسوف یا رهبر اجتماعی در تاریخ نوشته می‌شود. او در مرکز تولد و نضج دین هدایتگر اسلام قرار دارد و زندگی او برای مسلمانان با مفاهیمی چون وحی، نبوت، توحید، اخلاق، عبادت، شریعت، امت و هدایت الهی پیوند خورده است. از همین رو، هر روایت از زندگی او، به‌ویژه روایتی که از قلم یک نویسنده غیرمسلمان و در فضای فکری غرب پدید آمده باشد، در معرض پرسش‌های دوگانه‌ای قرار می‌گیرد: این روایت تا چه اندازه توانسته است از کلیشه‌های تاریخی درباره اسلام فاصله گیرد و تا چه اندازه توانسته است میان «حضرت محمد(ص) تاریخی» و «حضرت محمد(ص) پیامبر» تمایز بگذارد؟

کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» نوشته «کارن آرمسترانگ» از همین نقطه اهمیت پیدا می‌کند. اهمیت اثر فقط در آن نیست که نویسنده‌ای غربی درباره پیامبر اسلام نوشته است؛ اهمیت اصلی آن در این است که «آرمسترانگ» در مقطعی از تاریخ معاصر غرب، که تصویر اسلام و پیامبر(ص) بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر منازعات سیاسی، خشونت‌های افراطی و اسلام‌هراسی قرار گرفته بود، کوشید روایت دیگری را پیش روی مخاطب غربی بگذارد.

«آرمسترانگ» کتاب خود را با این پیش‌فرض بنیادین پیش می‌برد که نمی‌توان اسلام را با رفتار گروه‌هایی که به نام آن دست به خشونت می‌زنند شناخت و نمی‌توان شخصیت پیامبر اسلام(ص) را از خلال تصویرهایی که قرن‌ها در ادبیات خصمانه ضداسلامی شکل گرفته است، فهم کرد. از نگاه او، حضرت محمد(ص) را باید در زمینه تاریخی، اجتماعی و دینی تاریخ صدر اسلام (قرن هفتم میلادی) دید و نسبت میان تعالیم او و خشونت‌های عصر جدید را با دقت بیشتری سنجید.

نویسنده‌ای در مرز تجربه دینی و پژوهش تطبیقی

«کارن آرمسترانگ»، نویسنده و پژوهشگر بریتانیایی حوزه مبانی دینی، بیش از آنکه متخصص تاریخ اسلام به معنای محدود دانشگاهی باشد، چهره‌ای شناخته‌شده در حوزه ادیان تطبیقی است. تجربه هفت‌ ساله او در زندگی مذهبی کاتولیکی و سپس فاصله گرفتن از زندگی رُهبانی، در شکل‌گیری نگاه او به دین تأثیر گذاشت.

«آرمسترانگ» در آثاری مانند «تاریخ خدا»، «در جست‌وجوی خدا» و «بنیادگرایی در یهودیت، مسیحیت و اسلام» نشان داده است که علاقه اصلی او فقط به معرفی یک دین خاص محدود نیست؛ بلکه مسئله محوری او رابطه دین با تاریخ، مدرنیته، سیاست و خشونت است.

این پژوهشگر ادیان در کتاب‌های مربوط به اسلام نیز همین رویکرد را دنبال می‌کند و می‌کوشد میان اسلام به عنوان یک دین اصیل و رفتارهای سیاسی گروه‌هایی که خود به اسم اسلام درصدد خدشه وارد کردن به این دین آسمانی هستند، فاصله بگذارد.

در نتیجه، «آرمسترانگ» را نمی‌توان یک «سیره‌نویس مسلمان از منظر غربی» دانست. او نویسنده‌ای غربی است که با پیشینه مسیحی و با روش دین‌پژوهی تطبیقی به سراغ اسلام آمده است. همین جایگاه باید در خواندن کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» نوشته «کارن آرمسترانگ»به قلم  همواره مورد توجه قرار گیرد؛ زیرا بسیاری از روایت‌های پژوهشی او نه از درون الهیات اسلامی، بلکه از منظر تاریخ ادیان و گفت‌وگوی میان سنت‌های دینی شکل گرفته‌اند.

مکه؛ جایی که پیام توحید از نقد بُت‌ها فراتر رفت

یکی از نقاط قوت کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» نوشته «کارن آرمسترانگ»، توجه به زمینه اجتماعی مکه است. «آرمسترانگ» تلاش می‌کند ظهور اسلام را در جامعه‌ای توضیح دهد که ساختارهای قبیله‌ای، مناسبات اقتصادی، منزلت اجتماعی و نظام دینی آن به یکدیگر پیوند خورده بودند.

در روایت او، دعوت پیامبر(ص) در آغاز بیش از آنکه یک برنامه سیاسی برای قدرت باشد، دعوتی «اخلاقی» و «توحیدی» بود. پیام اصلی قرآن در مکه، انسان را از وابستگی به قدرت‌های مادی و اجتماعی رها می‌کرد و او را به «توحید» فرامی‌خواند.

«توحید» در خوانش «آرمسترانگ» فقط گزاره‌ای فلسفی درباره یگانگی خداوند نیست. او نشان می‌دهد که «لا اله الا الله» در متن اجتماعی مکه پیامدهای عمیقی داشت. اگر خداوند یگانه است، هیچ انسان، قبیله، ثروت یا قدرتی نمی‌تواند جایگاه مطلق پیدا کند. به همین دلیل، دعوت توحیدی پیامبر(ص) همزمان دعوتی اخلاقی و اجتماعی بود.

این نکته از بخش‌های قابل تأمل کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» است؛ زیرا «آرمسترانگ» به جای آنکه «توحید» را تنها یک آموزه انتزاعی معرفی کند، آثار اجتماعی آن را بررسی می‌کند. از نظر او، «قرآن» با طرح مفهوم «توحید»، سلسله‌مراتب‌هایی را که انسان را به مال، نسب، قبیله و قدرت وابسته می‌کرد، به چالش می‌کشید.

در اینجا مفهوم «جاهلیت» نیز اهمیت پیدا می‌کند. جاهلیت در خوانش «آرمسترانگ» فقط نام یک دوره تاریخی پیش از اسلام نیست؛ بلکه نوعی وضعیت ذهنی و اخلاقی است که در آن انسان از حقیقتِ «توحید» فاصله گرفته و مناسبات «قدرت» و «خشونت» بر زندگی او مسلط شده است.

این برداشت، امکان پیوند دادن سیره پیامبر(ص) با مسائل امروز را برای نویسنده فراهم می‌کند؛ زیرا اگر «جاهلیت» تنها یک دوره تاریخی باشد، با پایان سال‌های نخستین از تاریخ صدر اسلام پایان یافته است، اما اگر «جاهلیت» یک وضعیت انسانی و اخلاقی باشد، امکان بازتولید آن در هر دوره تاریخی وجود دارد.

وحی؛ نقطه‌ای که تاریخ و ایمان از یکدیگر جدا می‌شوند

به باور و اعتقاد قاطبه نویسندگان، محققان و پژوهشگران حوزه دین اسلام، حساس‌ترین بخش هر زندگینامه‌ای که درباره رسول مهربانی‌ها، پیامبر اسلام حضرت محمد(ص) نگاشته می‌شود، «روایت وحی» است. زیرا در اینجا تاریخ‌نگار با مسئله‌ای مواجه می‌شود که برای مؤمنان واقعیتی قطعی و الهی است.

«آرمسترانگ» تلاش می‌کند در کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» تجربه «وحی» را با جدیتی مثال‌زدنی و برآمده از وسواس تحقیقی و پژوهشی به مخاطبانش ارائه دهد، بدون آنکه به عنوان یک فرد معتقد مسیحی بخواهد خود را به جای یک مؤمن مسلمان قرار دهد و درباره ماهیت الهی «روایت وحی» دست به داوری و قضاوت بزند. او به تجربه پیامبر(ص) در غار حرا، نخستین مواجهه با «وحی» و تحول تدریجی زندگی او توجه می‌کند و نشان می‌دهد که «بعثت»، مسیر زندگی «محمد بن عبدالله(ص)» را به‌طور کامل دگرگون کرد.

از منظر اسلامی، مسئله روشن‌تر است: پیامبر(ص) دریافت‌کننده وحی الهی و آخرین فرستاده خداوند است و قرآن کلام خداوند است. «آرمسترانگ» این مفهوم مقدس مسلمانان را با زبان تاریخ ادیان به تجربه می‌نشیند و از آن سخن می‌گوید و آن را در چارچوب عمق باور دینی انسان دین‌باور بررسی می‌کند.

همین تفاوت روش‌شناختی، یکی از نقاطی است که بیشترین توجه خواننده به ویژه خواننده مسلمان را هنگام مطالعه کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» به سمت خود جلب و جذب می‌کند. به زبان ساده‌تر می‌توان گفت که «آرمسترانگ» در بسیاری از موارد تلاش می‌کند به زبان «قرآن» و «سنت» در بحث تحقیقی و تطبیقی خود درباره دین اسلام و پیامبر آن حضرت محمد(ص) نزدیک ‌شود.

در حقیقت «آرمسترانگ» با خط بطلان کشیدن بر تمامی روایت‌های مغرضانه، دین‌هراسانه و اسلام‌هراسانه برخی از تحلیل‌گران غربی درباره حضرت محمد(ص) و ماهیت اصلی دین هدایتگر و مبین اسلام؛ «پیامبر» را انسانی می‌بیند که باور و ایمان دینی او چنان عمیق بود که تمام ساختار زندگی فردی و اجتماعی خود و پیروانش را را تغییر داد.

محمد(ص)؛ انسان، پیامبر و رهبر اجتماعی

«آرمسترانگ» در کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما»، میان ابعاد مختلف شخصیت پیامبر(ص) پیوند برقرار می‌کند. حضرت محمد(ص) در کتاب او «هم پیامبر است، هم انسان، هم همسر، هم پدر، هم رهبر جامعه و هم سیاستمداری که در شرایطی پیچیده مسئولیت یک جامعه نوپا را بر عهده گرفت.» (کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» ص73)

این نگاه، از آن جهت اهمیت دارد که برخی روایت‌های غربی در گذشته، شخصیت پیامبر را به یکی از این ابعاد فروکاسته‌اند. گاهی او تنها رهبر دینی معرفی شده و گاهی تنها رهبری سیاسی. در حالی که «آرمسترانگ» تلاش می‌کند نشان دهد که در جامعه مدینه، این نقش‌ها از یکدیگر جدا نبودند.

در روایت او، اخلاق پیامبر(ص) نیز جایگاه مهمی دارد. «ساده‌زیستی، توجه به فقرا، رفتار با یتیمان، اصلاح وضعیت زنان، توجه به عدالت اجتماعی و تلاش برای ایجاد جامعه‌ای بر پایه مسئولیت اخلاقی، از جمله مؤلفه‌هایی هستند که نویسنده بر آنها تأکید می‌کند.» (کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» ص75)

در بحث خانواده نیز «آرمسترانگ» با برخی کلیشه‌های رایج غربی درباره تعدد زوجات پیامبر فاصله می‌گیرد. او توجه می‌دهد که «زندگی خانوادگی پیامبر را نمی‌توان جدا از شرایط اجتماعی عربستان تاریخ صدر اسلام (قرن هفتم میلادی) و همچنین واقعیت‌های سیاسی و اجتماعی جامعه نخستین مسلمانان بررسی کرد.» (کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» ص77)

با چنین داده‌هایی می‌توان چنین گفت که ارزش کار آرمسترانگ در کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما»، بیشتر در شکستن کلیشه‌های سطحی است، نه در ارائه یک مطالعه جامع اسلامی درباره خانواده پیامبر.

هجرت؛ تغییر مسیر یک دعوت

هجرت از مکه به مدینه در کتاب آرمسترانگ تنها یک جابه‌جایی جغرافیایی نیست. این رویداد نقطه‌ای است که در آن دعوت اسلامی از مرحله مقاومت یک اقلیت تحت فشار به مرحله شکل‌گیری یک جامعه تبدیل می‌شود.

در مکه، پیامبر(ص) بیشتر با جامعه‌ای مواجه بود که دعوت او را نمی‌پذیرفت و پیروانش را تحت فشار قرار می‌داد. در مدینه، اما مسئله تغییر می‌کند. پیامبر باید جامعه‌ای چندگروهی را سامان دهد، میان قبایل مختلف مناسبات سیاسی ایجاد کند، با یهودیان مدینه روابطی پیچیده برقرار کند و همزمان امنیت جامعه نوپای مسلمانان را حفظ کند.

آرمسترانگ در این بخش به اهمیت اجتماعی و سیاسی هجرت توجه می‌کند. «هجرت به معنای گسست از جامعه مکه و ایجاد یک نظم تازه بود. از همین رو، مدینه در تاریخ اسلام تنها محل اقامت پیامبر نیست؛ بلکه بستر تحقق نخستین شکل جامعه اسلامی است.» (کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» ص80)

در اینجاست که مفهوم «امت» اهمیت پیدا می‌کند. «امت»، در روایت «آرمسترانگ»، «تنها مجموعه‌ای از افراد هم‌عقیده نیست؛ بلکه جامعه‌ای است که روابط اعضای آن باید بر مسئولیت متقابل، عدالت و حمایت از افراد ضعیف استوار باشد.» (کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» ص83)

این بخش از کتاب نشان می‌دهد که «آرمسترانگ» اسلام را فقط یک مجموعه اعتقادی نمی‌داند. از نگاه او، «اسلام از همان آغاز دارای پیامدهای اجتماعی و سیاسی بود؛ اما این امر با تبدیل آن به یک پروژه تنها متکی بر امر قدرت‌طلبی تفاوت دارد.» (کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» ص87)

«جهاد»؛ حساس‌ترین فصل در روایت آرمسترانگ

شاید هیچ واژه‌ای در کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» به اندازه «جهاد» برای فهم هدف نویسنده اهمیت نداشته باشد. «آرمسترانگ» می‌داند که در ذهن بسیاری از مخاطبان غربی، جهاد با خشونت و جنگ پیوند خورده است. بنابراین تلاش می‌کند این واژه را از انحصار معنایی «جنگ» خارج کند.

از منظر اسلامی نیز، «جهاد» مفهومی چندلایه است و نمی‌توان آن را به «جنگ» تقلیل داد. در عین حال، واقعیت تاریخی جنگ‌های صدر اسلام (غزوه‌های پیامبر) را نیز نمی‌توان انکار کرد. پیامبر(ص) در مدینه با جنگ‌ها و درگیری‌های واقعی مواجه شد؛ «بدر»، «اُحُد»، «احزاب»، «حُدَیبیه» و «فتح مکه» بخشی از تاریخ آن دوره هستند.

امتیاز «آرمسترانگ» در این است که این وقایع را از زمینه تاریخی آنها جدا نمی‌کند. او نشان می‌دهد که جامعه مدینه با تهدیدهای نظامی، رقابت‌های قبیله‌ای، پیمان‌شکنی‌ها و منازعات سیاسی روبه‌رو بود و تصمیم‌های پیامبر در چنین محیطی اتخاذ می‌شد.

از سوی دیگر، آرمسترانگ بر مواردی تأکید می‌کند که در روایت‌های کلیشه‌ای از اسلام کمتر دیده می‌شوند: تلاش پیامبر برای مذاکره، پیمان‌نامه‌ها، پذیرش صلح، و به‌ویژه «پیمان حُدَیبیه».

از این منظر، «صلح حُدَیبیه» در کتاب «آرمسترانگ» فقط یک رویداد تاریخی نیست؛ بلکه کلید فهم سیاست پیامبر است. او می‌خواهد نشان دهد که جنگ برای پیامبر هدف نبود، بلکه در شرایط خاص به عنوان یکی از ابزارهای دفاع و اداره جامعه مطرح شد.

«سلام»؛ کلیدواژه‌ای برای فهم پروژه آرمسترانگ

یکی از مهم‌ترین فصل‌های کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» به «سلام» اختصاص دارد و همین انتخاب نشان می‌دهد که «آرمسترانگ» در نهایت می‌خواهد کدام تصویر از پیامبر را برای مخاطب معاصر برجسته کند.

او اسلام را با ریشه «سَلم» و مفهوم تسلیم در برابر خداوند مرتبط می‌کند و از همین مسیر به معنای صلح می‌رسد. این برداشت در ساختار کلی کتاب کارکردی محوری دارد: «اگر اسلام تسلیم در برابر خداوند است و پیامبر برای تحقق این تسلیم آمده است، نتیجه نهایی دعوت او را نمی‌توان با کسب قدرت یکی دانست. (بخشی از مقدمه کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما»)

البته در مطالعات زبان‌شناختی و الهیاتی باید میان «اسلام» به معنای تسلیم در برابر خدا و «سلام» به معنای صلح، با دقت بیشتری نسبت برقرار کرد و از ساده‌سازی ریشه‌شناختی پرهیز کرد. اما در سطح معنایی، آرمسترانگ از این پیوند استفاده می‌کند تا نشان دهد اسلام در بنیاد خود دعوتی اخلاقی و توحیدی است.

در اینجا یکی از برجسته‌ترین ویژگی‌های پیامبر(ص) در کتاب آشکار می‌شود: توانایی او برای تبدیل یک تجربه دینی فردی به یک نظم اخلاقی و اجتماعی.

«آرمسترانگ» معتقد است: «پیامبر اسلام در برابر خشونت ساختاری جامعه زمان خود ایستاد، اما برای ایجاد جامعه‌ای جدید ناگزیر شد گاهی با واقعیت قدرت و جنگ نیز مواجه شود. همین دوگانگی است که شخصیت تاریخی حضرت محمد(ص) را پیچیده و قابل مطالعه می‌کند.» (کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» ص28)

«رحمت»؛ وجهی که در تصویرهای سیاسی گم می‌شود

یکی از کاستی‌های اغلب روایت‌های روش‌پژوهانه نگارش آثار درباره پیامبر اسلام، نادیده گرفتن وجه اخلاقی و عاطفی شخصیت اوست.

در مقابل این نقطه آسیب، «آرمسترانگ» در کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما»، تلاش می‌کند پیامبر(ص) را انسانی با روابط عمیق عاطفی و اخلاقی نشان دهد.

در قرآن، پیامبر(ص) با تعبیر «رحمة للعالمین» معرفی شده است؛ تعبیری که در سنت اسلامی یکی از بنیادی‌ترین کلیدهای فهم شخصیت او به شمار می‌رود. «آرمسترانگ»، اگرچه تنها از منظر ماهیت الهیات اسلامی سخن نمی‌گوید، اما در مجموع تلاش می‌کند این وجه رحمانی را از زیر سایه تصویر مردی تنها متکی بر جنگ بیرون آورد.

او به رابطه پیامبر(ص) با یتیمان، فقرا، زنان، خانواده و جامعه توجه می‌کند و نشان می‌دهد که اصلاح اخلاقی یکی از ارکان دعوت او بوده است.

این نکته به‌ویژه در بحث درباره زنان اهمیت دارد. در فضای عربستان پیش از اسلام، وضعیت زنان تابع ساختارهای پیچیده قبیله‌ای و اقتصادی بود. «آرمسترانگ» اصلاحات پیامبر(ص) در حوزه ازدواج، ارث، مسئولیت خانوادگی و منزلت انسانی زن را در متن اجتماعی زمان خود بررسی می‌کند.

البته در اینجا نیز باید از اغراق پرهیز کرد. کتاب آرمسترانگ نمی‌تواند جایگزین منابع اسلامی درباره سیره اخلاقی پیامبر باشد؛ اما برای مخاطب غربی، توجه به این ابعاد اهمیت دارد، زیرا او را از یک شخصیت تنها سیاسی به انسانی با تجربه اخلاقی و معنوی گسترده تبدیل می‌کند.

«قرآن» در کتاب «آرمسترانگ»

قرآن در کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» نوشته «کارن آرمسترانگ» دو نقش همزمان دارد. از یک سو، متن مقدس مسلمانان است و از سوی دیگر، یکی از مهم‌ترین منابع برای شناخت فضای فکری و تاریخی دعوت پیامبر(ص).

«آرمسترانگ» از آیات قرآن برای توضیح تحولات مختلف زندگی پیامبر استفاده می‌کند. او می‌داند که قرآن زندگی‌نامه خطی و روایی پیامبر نیست؛ آیات در طول بیش از دو دهه و در شرایط مختلف نازل شده‌اند و بسیاری از آنها به حوادث و مسائل مشخص اجتماعی و دینی واکنش نشان می‌دهند. همین ویژگی قرآن به «آرمسترانگ» اجازه می‌دهد تحولات دعوت پیامبر را از مکه تا مدینه دنبال کند.

از منظر اسلامی، قرآن تنها سند تاریخی درباره پیامبر نیست؛ معیار نهایی شناخت وحی و مأموریت نبوی است. در مقابل، «آرمسترانگ» قرآن را در چارچوب تاریخ ادیان و تجربه دینی بررسی می‌کند. این تفاوت، یکی از نقاطی است که باید در ارزیابی اثر برجسته شود. کتاب «آرمسترانگ» برای مخاطبی که می‌خواهد با تصویر غربی از اسلام آشنا شود بسیار مفید است.

منابع سیره؛ ضرورت تاریخی و مسئله اعتبار

یکی از دشوارترین مسائل در نوشتن زندگی پیامبر اسلام، فاصله زمانی میان حیات پیامبر و تدوین بسیاری از منابع تفصیلی سیره است. منابعی مانند «سیره ابن‌اسحاق»، «روایت‌های ابن‌هشام»، «آثار واقدی»، «ابن‌سعد» و «تاریخ طبری» در بازسازی تاریخ صدر اسلام اهمیت بسیار زیادی دارند؛ اما استفاده از آنها نیازمند روش نقد تاریخی است.

«آرمسترانگ» در نگارش کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» از این منابع بهره می‌گیرد و آنها را برای بازسازی زندگی پیامبر(ص) به کار می‌برد. این کار از یک جهت ضروری است؛ زیرا بدون منابع سیره و حدیث، تصویر تاریخی ما از بسیاری از وقایع صدر اسلام بسیار محدود می‌شود.

اما از سوی دیگر، مشکل زمانی آغاز می‌شود که گزارش‌های موجود در این منابع بدون تفکیک درجه اعتبار آنها در کنار یکدیگر قرار گیرند. در سنت اسلامی، «دانش حدیث و علوم رجال و درایه» به واقع برای ارزیابی همین مسئله شکل گرفته‌اند. در تاریخ‌نگاری مدرن نیز روش‌هایی برای نقد متن، مقایسه روایت‌ها، بررسی انگیزه راویان و سنجش فاصله زمانی میان حادثه و ثبت آن وجود دارد.

نقدهایی که بر «آرمسترانگ» وارد شده، در همین نقطه جدی‌تر می‌شوند. برخی پژوهشگران معتقدند او در کتاب خود روش روشنی برای توضیح اینکه کدام روایت را چرا پذیرفته و کدام روایت را چرا کنار گذاشته، ارائه نمی‌کند. در نتیجه، کتاب در بخش‌هایی بیشتر یک روایت تفسیری و ادبی از سیره است تا یک پژوهش انتقادی مستند به معنای سخت‌گیرانه دانشگاهی

باید توجه داشت که این نقد به معنای بی‌اعتبار شدن کتاب نیست؛ بلکه جایگاه آن را دقیق‌تر مشخص می‌کند. کتاب کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» نوشته «کارن آرمسترانگ» را باید اثری مهم در حوزه معرفی و تفسیر تاریخی اسلام برای مخاطب عمومی دانست، نه یک پژوهش تخصصی در سطح مطالعات انتقادی منابع سیره.

آرمسترانگ و مسئله اسلام‌هراسی پس از ۱۱ سپتامبر

اگر یک عامل تاریخی را بتوان پشت صحنه اصلی پژوهش و نگارش کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» دانست، آن عامل؛ حملات 11 سپتامبر 2001 میلادی و پیامدهای آن در غرب است.

پس از این حملات، اسلام در بسیاری از رسانه‌های غربی بیش از پیش با مفاهیمی مانند «افراط‌گرایی» و «خشونت» پیوند خورد. در چنین فضایی، نام پیامبر اسلام(ص) نیز در بسیاری از مناقشات سیاسی و رسانه‌ای مطرح شد.

«آرمسترانگ» در برابر این فضا تلاش می‌کند در کتاب کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» پرسشی بنیادین مطرح کند: «آیا می‌توان رفتار گروه‌های افراطی را به شکل مستقیم به تعالیم پیامبر اسلام نسبت داد؟» (بخشی دیگر از مقدمه کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما»)

پاسخ او منفی است. از نظر او، «افراط‌گرایی معاصر باید در متن سیاسی، اجتماعی و تاریخی خود بررسی شود و نمی‌توان با انتخاب چند آیه یا روایت از قرآن و سیره، تصویری کلی از اسلام ساخت.» (کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» ص97)

این موضع یکی از دلایل اصلی تأثیرگذاری کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» نوشته «کارن آرمسترانگ» در میان مخاطبان غربی بوده است. «یک بررسی دانشگاهی از اثر آرمسترانگ نیز تصریح می‌کند که هدف اصلی او ارائه روایتی همدلانه‌تر و فاصله گرفتن از تصویرهایی بوده که اسلام و پیامبر را از خلال تعصبات تاریخی اروپایی معرفی می‌کردند.» (نقدی بر کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» در نشریه نیویورک‌تایمر)

«آرمسترانگ» همچنین به این نکته توجه می‌دهد که متون مقدس ادیان مختلف را نمی‌توان بدون توجه به زمینه تاریخی آنها خواند. همان‌گونه که وجود آیاتی درباره جنگ در کتاب مقدس مسیحیان به خودی خود موجب نمی‌شود مسیحیت را به شکل ذاتی دین خشونت بدانیم، نمی‌توان آیات مربوط به جنگ در قرآن را نیز بدون توجه به زمینه نزول و شرایط تاریخی، مبنای صدور حکم درباره ماهیت اسلام قرار داد.

این استدلال، از منظر گفت‌وگوی ادیان قابل توجه است؛ زیرا معیار واحدی را برای مطالعه سنت‌های دینی پیشنهاد می‌کند.

مهم‌ترین امتیاز کتاب؛ شکستن یک کلیشه

شاید بزرگترین دستاورد «آرمسترانگ» در کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» این باشد که مخاطب غربی را وادار می‌کند یک بار دیگر درباره پرسشی قدیمی فکر کند: آیا محمد(ص) را می‌توان فقط با غزوه‌های او شناخت؟

پاسخ کتاب روشن است: نه.

«زندگی پیامبر(ص) در روایت آرمسترانگ مجموعه‌ای از عناصر است که باید کنار هم دیده شوند؛ تجربه وحی، دعوت توحیدی، مبارزه با نابرابری، حمایت از محرومان، تشکیل جامعه، پیمان‌سازی، جنگ، مذاکره، بخشش، خانواده و سرانجام تثبیت جامعه اسلامی در مدینه.» (کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» ص110) این نگاه جامع‌تر، از ارزش‌های اصلی کتاب است.

در عین حال، آرمسترانگ یک نکته مهم دیگر را نیز به مخاطب غربی یادآوری می‌کند: «اسلام فقط آن چیزی نیست که در اخبار سیاسی روزانه دیده می‌شود. برای شناخت اسلام باید به متن قرآن، تاریخ پیامبر، سنت‌های اخلاقی، تجربه معنوی مسلمانان و تاریخ تمدن اسلامی مراجعه کرد.» (بخشی از مقدمه کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما»)

از این منظر، کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» نقشی میانجی‌گرانه دارد. «آرمسترانگ» تلاش می‌کند زبان مشترکی میان مخاطب غربی و موضوعی پیدا کند که در بسیاری از موارد با سوءتفاهم تاریخی همراه شده است.

یک کتاب غربی که از «دیگری» فاصله می‌گیرد

با همه این نقد و بررسی‌ها، جایگاه «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» در تاریخ مطالعات غربی درباره پیامبر اسلام قابل توجه است.

کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» نه یک اثر سنتی اسلامی است و نه یک پژوهش دانشگاهی سخت‌گیرانه در تاریخ صدر اسلام. در نقطه‌ای میان این دو قرار دارد: یک روایت دین‌پژوهانه، تاریخی و عمومی که می‌خواهد مخاطب غربی را با شخصیتی آشنا کند که قرن‌ها در فرهنگ اروپا اغلب به عنوان «دیگری» و «دشمن» تعریف شده است.

همین جایگاه، ارزش کتاب را دوچندان می‌کند. «آرمسترانگ» تلاش می‌کند «حضرت محمد(ص)» را از پشت دیوار بلند کلیشه‌ها بیرون بیاورد.

او به مخاطب غربی می‌گوید «اگر می‌خواهید درباره پیامبر اسلام داوری کنید، باید نخست او را در جهان خودش ببینید؛ جهان قبیله، تجارت، فقر، بی‌ثباتی سیاسی، چندخدایی، مناسبات خویشاوندی و رقابت‌های منطقه‌ای. سپس باید ببینید که پیام او چگونه از توحید آغاز شد و به ساختن یک جامعه انجامید.» (کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» ص137)

این روش، حتی اگر در جزئیات تاریخی قابل نقد باشد، در سطح معرفت‌شناختی یک تغییر مهم ایجاد می‌کند: دیگری را پیش از داوری باید شناخت.

«محمد(ص) برای زمانه ما»؛ چرا عنوان کتاب معنادار است؟

عنوان کتاب تنها یک عبارت تبلیغاتی نیست. «پیامبری برای زمانه ما» نشان می‌دهد که «آرمسترانگ» نمی‌خواهد زندگی پیامبر را به گذشته محدود کند.

او می‌پرسد چه چیزی از تجربه پیامبر می‌تواند برای جهان امروز معنا داشته باشد؟

پاسخ او بیش از هر چیز در سه حوزه قابل مشاهده است: «توحید»، «عدالت» و «صلح».

«توحید» در این نگاه انسان را از بند مطلق کردن قدرت‌های زمینی رها می‌کند. «عدالت»، پیامبر را در برابر ساختارهایی قرار می‌دهد که فقر و محرومیت را طبیعی جلوه می‌دهند. «صلح» نیز در برابر این تصور قرار می‌گیرد که جنگ باید هدف نهایی دین باشد.

البته برای مسلمانان، این سه مفهوم بسیار گسترده‌تر از چارچوب کتاب «آرمسترانگ» هستند. «توحید» فقط یک اصل اجتماعی نیست؛ اساس جهان‌بینی اسلامی است. «عدالت» فقط یک برنامه اجتماعی نیست؛ بخشی از اخلاق و شریعت است؛ و «صلح» نیز بدون توجه به مفاهیمی چون حق، دفاع، عدالت و مسئولیت اخلاقی قابل فهم نیست. اما «آرمسترانگ» با زبان خود تلاش می‌کند این مفاهیم را برای مخاطب غربی قابل فهم کند.

جایگاه کتاب در میان روایت‌های غربی از پیامبر

در میان آثار غربی درباره پیامبر اسلام، نمی‌توان کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» به قلم «کارن آرمسترانگ» را منفرد و بی‌سابقه دانست. پیش از او نیز پژوهشگرانی مانند «ویلیام مونتگمری وات»، «آنه‌ماری شیمل» و دیگر محققان کوشیده بودند از تصویرهای خصمانه غربی در حوزه تلقین مفهوم «اسلام‌هراسی» به مخاطبان غربی و سنتی فاصله بگیرند. با این حال، کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» در میان مخاطبان عمومی غربی نفوذ بیشتری پیدا کرد و از زبان یک دین‌پژوه شناخته‌شده، تصویری متفاوت از پیامبر اسلام عرضه کرد.

نقدهای منتشرشده نیز نشان می‌دهند که همین ویژگی، یعنی همدلی آشکار با موضوع کتاب، هم‌زمان هم نقطه قوت و هم محل پرسش درباره اثر بوده است. یک نقد در «American Journal of Islam and Society»  به صراحت همدلی آرمسترانگ را از نقاط برجسته اثر می‌داند و در عین حال آن را در چارچوب مسئله بزرگ‌تر بازنمایی اسلام در غرب بررسی می‌کند.

در سوی دیگر، پژوهش‌های جدیدتر با نگاه انتقادی‌تر، بر این نکته تأکید کرده‌اند که «آرمسترانگ» در بازسازی زندگی پیامبر، همیشه مرز میان داده تاریخی، سنت اسلامی و تفسیر شخصی را به اندازه کافی روشن نمی‌کند.

این دو ارزیابی متعارض در واقع نشان می‌دهند که جایگاه کتاب به دقت کجاست: اثری مهم برای فهم نحوه بازنمایی اسلام در غرب، اما اثری که برای استفاده به عنوان منبع نهایی سیره پیامبر باید در کنار منابع اسلامی و پژوهش‌های تخصصی تاریخی خوانده شود.

ارزش کتاب برای خواننده مسلمان

خواننده مسلمان به احتمال فراوان در بخش‌هایی از کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» با مطالبی روبه‌رو خواهد شد که برای او تازگی ندارد؛ زیرا بسیاری از این موضوعات در منابع اسلامی با تفصیل بسیار بیشتری بررسی شده‌اند.

اما ارزش کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» برای او در جای دیگری است: «آرمسترانگ» نشان می‌دهد یک پژوهشگر غربی چگونه می‌تواند با فاصله گرفتن از پیش‌داوری‌های تاریخی به شخصیت پیامبر اسلام نگاه کند.

این موضوع اهمیت فرهنگی زیادی دارد. وقتی نویسنده‌ای از بیرون سنت اسلامی، پیامبر را انسانی اخلاقی، رهبر اجتماعی، اصلاحگر و شخصیت معنوی معرفی می‌کند، در عمل بخشی از روایت‌های تاریخی ضداسلامی را به چالش می‌کشد.

در عین حال، خواننده مسلمان نباید این اثر را جایگزین منابع اصیل سیره و حدیث بداند. کتاب «آرمسترانگ» بیشتر پنجره‌ای به سوی «نگاه یک دین‌پژوه غربی به پیامبر» است. و شاید اصلی‌ترین دلیل ارزش مطالعه آن، این باشد!

پیامبر اسلام؛ از یک شخصیت تاریخی تا یک میراث زنده

شاید در نهایت مهم‌ترین پرسشی که کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» به قلم «آرمسترانگ» ایجاد می‌کند این باشد که چرا زندگی حضرت محمد(ص) هنوز موضوع بحث جهان معاصر است؟

پاسخ فقط در قدمت تاریخ اسلام نیست. پیامبر اسلام همواره در زندگی بیش از یک میلیارد مسلمان حضور دارد؛ در عبادت، اخلاق، قانون، فرهنگ، ادبیات، هنر، خانواده و سبک زندگی.

برای مسلمان، «سنت نبوی» مجموعه‌ای از رفتارهای تاریخی نیست؛ الگویی برای زیستن است. قرآن می‌گوید پیامبر برای مؤمنان «اسوه حسنه» است و همین مفهوم، جایگاه او را از یک رهبر تاریخی فراتر می‌برد. «کارن آرمسترانگ» به عنوان یک معتقد مسیحی، از جایگاه ایمان اسلامی به این مفهوم نمی‌رسد، اما عنوان کتاب او به شکلی معنادار به همین مسئله نزدیک می‌شود: پیامبری که هنوز برای زمانه ما موضوعیت دارد.

از این منظر، اهمیت خواندن کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» به قلم، کوشش و پژوهش «کارن آرمسترانگ» در نخستین روزهای ماه «ربیع‌الاول» تنها در معرفی یک اثر غربی نیست. این مناسبت و اعیاد متعدد ماه «ربیع‌الاول» فرصتی است برای بازخوانی پرسشی قدیمی اما همواره زنده: چگونه می‌توان شخصیتی را که در مرکز ایمان یک تمدن قرار دارد، در گفت‌وگویی جهانی معرفی کرد؛ بدون آنکه شأن ایمانی او نادیده گرفته شود؟

با قطعیت می‌توان مدعی بود که کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» نوشته «کارن آرمسترانگ» پاسخی نهایی به این پرسش نیست؛ اما تلاشی جدی برای نزدیک شدن به آن است.

اگر اهل آموختن در نشستن و مطالعه کتاب باشیم؛ از کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» نوشته «کارن آرمسترانگ» می‌توان آموخت که تصویر تاریخی اسلام در غرب یک امر خنثی و بی‌سابقه نیست و قرن‌ها مناسبات سیاسی، جنگی و مذهبی بر آن اثر گذاشته است. باید از او آموخت که زندگی پیامبر را نمی‌توان به چند اتفاق تاریخی خلاصه کرد و باید اخلاق، وحی، توحید، خانواده، جامعه، سیاست و صلح را هم‌زمان دید.

اما در همان حال باید محدودیت روش او را نیز شناخت. منابع سیره نیازمند نقد تاریخی‌اند، روایت‌های متأخر را نمی‌توان بدون بررسی پذیرفت و تحلیل تاریخی نباید با هدف اخلاقی پژوهشگر یکی گرفته شود.

در این معنا، کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» بهترین استفاده را زمانی خواهد داشت که در کنار منابع معتبر اسلامی، آثار سیره‌پژوهان مسلمان و مطالعات دانشگاهی جدید خوانده شود.

جمع‌بندی؛ تصویری متفاوت از پیامبری که تاریخ را تغییر داد

کتاب کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» به قلم «کارن آرمسترانگ» بیش از آنکه تنها داستان زندگی پیامبر اسلام باشد، روایت تلاش یک نویسنده غربی برای بازسازی تصویری است که قرن‌ها در ذهن بخشی از غرب از پیامبر(ص) شکل گرفته است.

«آرمسترانگ» در این مسیر از مکه آغاز می‌کند، به «جاهلیت» و زمینه اجتماعی «بعثت» می‌رسد، «هجرت» را نقطه تحول اجتماعی می‌بیند، «جهاد» را در متن منازعات تاریخی بررسی می‌کند و سرانجام با مفهوم «سلام» به تصویری می‌رسد که از پیامبر به عنوان پیام‌آور توحید، عدالت و مروج صلح ارائه می‌دهد.

نقطه قوت کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» در این مسیر، شکستن کلیشه‌هاست؛ کلیشه‌هایی که پیامبر اسلام را تنها به عنوان فرمانده جنگ یا بنیان‌گذار یک نظام سیاسی معرفی می‌کنند. او در مقابل، انسانی را نشان می‌دهد که تجربه وحی، اخلاق، رهبری، خانواده، سیاست و مسئولیت اجتماعی در شخصیت او به هم پیوند خورده‌اند.

با همه اینها، ارزش اصلی کتاب همچنان پابرجاست: «آرمسترانگ» به مخاطب غربی یادآوری می‌کند که حضرت محمد(ص) را نمی‌توان از خلال تاریخ روایت شده مبتنی بر نگاه اسلام‌هراسانه غربی شناخت.

بلکه پیامبر مهربانی‌ها، حضرت محمدمصطفی(ص) را باید در مکه دید؛ در میان مردمی که دعوت به «توحید» را شنیدند. باید او را در «غار حرا» دید؛ در لحظه‌ای که تجربه «وحی» مسیر زندگی‌اش را دگرگون کرد. باید او را در میان محرومان و یتیمان دید؛ در خانواده و جامعه‌اش دید؛ در مدینه، در پیمان‌ها و دشواری‌های سیاسی دید؛ در میدان جنگ و در لحظات صلح دید؛ در فتح مکه دید و در نهایت در واپسین سال‌های حیاتش دید که چگونه یک دعوت «توحیدی» به جامعه‌ای تاریخی و سپس به تمدنی جهانی تبدیل شد.

در ایام و اعیاد ماه «ربیع‌الاول»، اهمیت چنین بازخوانی‌ای بیش از معرفی یک کتاب است. مسئله، چگونگی سخن گفتن از پیامبری است که قرن‌ها پس از رحلت، همچنان در قلب و ذهن بخش بزرگی از بشریت حضور دارد. اگر تاریخ بخواهد درباره او سخن بگوید، باید از کلیشه فاصله بگیرد؛ اگر دین بخواهد از او سخن بگوید، باید حقیقت اخلاق و رحمت او را برجسته کند و اگر گفت‌وگوی تمدن‌ها بخواهد از او سخن بگوید، باید میان احترام به ایمان مسلمانان و الزامات پژوهش تاریخی تعادل برقرار کند.

کتاب «محمد(ص)؛ پیامبری برای زمانه ما» در همین نقطه ایستاده است؛ نه به عنوان آخرین سخن درباره پیامبر اسلام، بلکه به عنوان یکی از مهم‌ترین کوشش‌های معاصر یک نویسنده غربی برای آنکه غرب، حضرت محمد(ص) را نه در قاب دشمنی‌های تاریخی، بلکه در قامت پیامبری ببیند که دعوتش از توحید آغاز شد و تأثیرش بر تاریخ بشر تا امروز ادامه یافته است.

انتهای پیام