محمدجواد توکلی خانیکی، عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، در گفت‌وگو با ایکنا از خراسان رضوی، در خصوص اهمیت صلح امام حسن مجتبی(ع)، اظهار کرد: تدبیر امام حسن مجتبی(ع) سبب شد که جریان تشیع تثبیت شود و خاندان علوی از خطری جدی مصون بماند و همچنین این شرایط به امام حسین(ع) فرصت داد تا بتوانند در سال‌های آینده فعالیت خود را ادامه دهند؛ چراکه چنانچه امام حسن(ع) در جریان جنگ به شهادت می‌رسیدند، معاویه می‌توانست روایت و تفسیری مطابق میل خود از اسلام ارائه دهد، بدون اینکه نیروی مؤثری در برابر او باقی مانده باشد.

وی افزود: درباره وقوع شهادت امام حسن مجتبی(ع) در ماه صفر اختلافی وجود ندارد و تقریباً همه اتفاق‌نظر دارند که شهادت آن حضرت در ماه صفر اتفاق افتاده است؛ اما درباره اینکه دقیقاً در چه روزی بوده، سه قول عمده مطرح شده است.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم با اشاره به سه قول عمده در خصوص تاریخ شهادت امام حسن مجتبی(ع)، تصریح کرد: گروهی که بیشتر در عراق و در میان شیعیان این کشور حضور دارند، روز هفتم صفر را به‌عنوان روز شهادت امام حسن مجتبی(ع) گرامی می‌دارند و در این روز به عزاداری می‌پردازند. در حوزه علمیه نجف نیز هفتم صفر از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است و مردم عراق این روز را بیشتر مورد توجه قرار می‌دهند؛ اما اگر بخواهیم سه قول عمده درباره تاریخ شهادت امام حسن(ع) را بررسی کنیم، باید گفت که یکی از اقوال، آخر ماه صفر است. این قول را مرحوم کلینی نقل کرده است. البته در میان عالمان شیعه، کسی به‌طور گسترده از این قول پیروی نکرده و مرحوم کلینی در نقل این تاریخ تقریباً منفرد است.

توکلی ادامه داد: در اینکه کلینی از بزرگان و فقهای برجسته شیعه است، تردیدی وجود ندارد، اما از آنجا که عالمان پس از ایشان از این قول تبعیت نکرده‌اند، این نقل در میان اقوال تاریخی، قولی منفرد به شمار می‌آید. قول دوم، بیست‌وهشتم صفر است. این قول را نخستین بار شیخ مفید نقل کرده است که ایشان در کتاب «مسار الشیعه» این تاریخ را ذکر کرده‌اند، اما در یکی دیگر از آثار خود، هنگامی که به شهادت امام حسن(ع) اشاره می‌کنند، دیگر روز مشخصی برای آن ذکر نمی‌کنند. پس از شیخ مفید، شیخ طوسی نیز همین قول را نقل کرده است. بنابراین، در میان عالمان قدیمی، تقریباً بیش از چند نفر مشخص، نقل صریح بیست‌وهشتم صفر چندان گسترده نیست؛ هرچند بعدها، در قرن پنجم، افرادی مانند شیخ طبرسی و پس از ایشان عالمان دیگری این تاریخ را تأیید و نقل کردند و به‌تدریج این قول در میان مردم و برخی منابع شهرت بیشتری پیدا کرد.

وی همچنین گفت: قول سوم، هفتم صفر است. این قول شاید در میان مردم ایران به اندازه بیست‌وهشتم صفر شهرت نداشته باشد، اما در میان برخی علما، هم از نظر تعداد ناقلان و هم از نظر کیفیت و اعتبار نقل، از جایگاه قابل توجهی برخوردار است. بسیاری از علما، از جمله شیخ بهایی، پدر ایشان، علامه مجلسی و عالمان پس از آنان، این قول را نقل کرده‌اند.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم با تأکید بر اینکه قول سوم از پشتوانه روایی قابل توجهی برخوردار است، اظهار کرد: نکته قابل توجه این است که در میان مستندات این قول، روایتی از شخصی به نام قاسم بن ابراهیم وجود دارد که از نوادگان امام حسن(ع) و از خاندان ایشان بوده است. ایشان این مطلب را از امام موسی کاظم(ع) نقل کرده‌اند. با توجه به اینکه قاسم بن ابراهیم شخصیتی مورد اعتماد بوده و عالمان علم رجال شیعه نیز ایشان را تأیید کرده‌اند و در شمار افراد ثقه قرار گرفته است، روایت ایشان از اعتبار قابل توجهی برخوردار است. به‌ویژه اینکه این نقل به امام موسی کاظم(ع) می‌رسد، از این جهت می‌توان گفت قول هفتم صفر از پشتوانه روایی قابل توجهی برخوردار است و به نظر می‌رسد از میان این اقوال، از اعتبار بیشتری برخوردار باشد. با این حال، امروزه در ایران، بیست‌وهشتم صفر بیشتر به‌عنوان سالروز شهادت امام حسن مجتبی(ع) گرامی داشته می‌شود و مراسم عزاداری در این روز برگزار می‌شود.

وی درباره چگونگی شهادت امام حسن مجتبی(ع) به دست همسرش جعده، تأکید کرد: درباره چگونگی شهادت امام حسن مجتبی(ع) در منابع تاریخی، به‌ویژه در آنچه اهل‌سنت نقل کرده‌اند، مطالبی وجود دارد. البته در برخی منابع جدید، این مطالب حذف شده است، اما اگر به منابع قدیمی، از جمله «تاریخ طبری» که از جمله معتبرترین منابع تاریخی اهل‌سنت است، مراجعه کنیم، گزارش‌هایی درباره کیفیت شهادت امام حسن مجتبی(ع) به دست همسر ایشان، جعده، مشاهده می‌کنیم.

این پژوهشگر دینی ادامه داد: در این زمینه، نقل‌های متعددی وجود دارد. ابن‌سعد، قرطبی و افراد دیگری نیز این ماجرا را نقل کرده‌اند. در مجموع، حدود ۱۳ یا ۱۴ نفر از بزرگان و نویسندگان منابع تاریخی، این واقعه را به نحوی گزارش کرده‌اند و بسیاری از این افراد، شخصیت‌هایی هستند که هم در میان شیعه و هم در میان اهل‌سنت مورد اعتماد و پذیرش بوده‌اند. با این حال، متأسفانه در برخی چاپ‌های جدید کتاب «تاریخ طبری»، این گزارش‌ها دیگر دیده نمی‌شود.

توکلی تصریح کرد: در گزارش یادشده، معاویه به‌صورت مخفیانه پیامی برای جعده می‌فرستد و به او وعده می‌دهد که اگر امام حسن(ع) را به شهادت برساند، مبلغی در برخی نقل‌ها ۵۰ هزار دینار و در برخی دیگر ۱۰۰ هزار دینار  به او خواهد داد و همچنین او را به عقد فرزندش، یزید، درخواهد آورد. جعده نیز با طمع دستیابی به این ثروت و ازدواج با یزید، این پیشنهاد را می‌پذیرد؛ طبیعی است که معاویه در آن زمان، خود را یکی از خلفا معرفی می‌کرد و از نظر جایگاه دنیوی و برخورداری از ثروت، موقعیت بسیار مطلوب و برجسته‌ای داشت.

در مقابل، امام حسن(ع) از جمله اهل‌بیت(ع) و معصومانی بودند که تعلق و وابستگی چندانی به دنیا نداشتند و زندگی ایشان ساده و در حد زندگی مردم عادی بود. همین مسئله نشان می‌دهد که انسان‌ها گاهی در برابر دنیا فریب می‌خورند و منافع دنیوی را بر سعادت اخروی ترجیح می‌دهند.

وی با اشاره به سایر نقل‌ها درباره این واقعه، بیان کرد: در برخی نقل‌ها نیز آمده است که یزید نیز به‌صورت مخفیانه برای جعده پیام می‌فرستد و به او وعده می‌دهد که در صورت انجام این کار، با او ازدواج خواهد کرد. در هر صورت، معاویه جعده را برای مسموم کردن امام حسن(ع) تحریک می‌کند.

بنا بر گزارش‌های تاریخی، امام حسن(ع) در آن روز روزه بودند و هنگام افطار، جعده سم را در غذایی که برای ایشان آماده کرده بود قرار داد و امام(ع) آن را تناول کردند. این سم به‌اندازه‌ای مؤثر بود که سرانجام به شهادت آن حضرت انجامید؛ البته باید توجه داشت که امام حسن(ع) پیش از این نیز چندین بار مورد مسمومیت قرار گرفته بودند. در دوره‌ای که امام حسن(ع) و امام حسین(ع) به شام رفت‌وآمد داشتند و حتی در برخی مناطق دیگر نیز حضور پیدا می‌کردند، مواردی از مسمومیت گزارش شده است؛ اما آن مسمومیت‌ها به شهادت ایشان منجر نشد. در این مورد، شدت تأثیر سم به‌گونه‌ای بود که سرانجام امام حسن مجتبی(ع) را به شهادت رساند.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم همچنین در ادامه گفت: پس از آن، جعده پیامی برای معاویه فرستاد و اعلام کرد که مأموریتی را که به او سپرده شده بود، انجام داده است و خواستار وفای به وعده‌های معاویه شد. در نقل مشهور، معاویه وعده مالی خود را نیز عملی نکرد و درباره ازدواج جعده با یزید نیز گفت که چون یزید را دوست دارد، حاضر نیست او را به ازدواج کسی درآورد که شوهر خود را کشته است؛ چراکه این احتمال وجود دارد که روزی همین شخص، یزید را نیز به قتل برساند. در مجموع، ماجرای شهادت امام حسن مجتبی(ع) واقعه‌ای بسیار مظلومانه است.

توکلی با اشاره به شرایط صلح امام حسن مجتبی(ع)، بیان کرد: امام حسن مجتبی(ع) در شرایطی قرار داشتند که از نظر سیاسی، حکومت در اختیار معاویه بود؛ شخصی که از دشمنان سرسخت پیامبر(ص) و خاندان علوی به شمار می‌رفت. دستگاه تبلیغاتی معاویه نیز فعالیت گسترده‌ای داشت و تلاش می‌کرد مردم را قانع کند که اقدامات و سیاست‌های او درست و مشروع است. در چنین شرایطی، امام حسن(ع) در اقلیت و در نوعی انزوای سیاسی قرار داشتند و شاید تا آن زمان، شخصیتی مظلوم‌تر از ایشان وجود نداشت.

وی ادامه داد: از سوی دیگر، در میان یاران خود امام حسن(ع) نیز جاسوسان و افرادی حضور داشتند که برای معاویه فعالیت می‌کردند، از او پول می‌گرفتند و در عین حال، خود را در شمار یاران امام حسن(ع) معرفی می‌کردند. بنابراین، اگر امام حسن(ع) در چنین شرایطی صلح نمی‌کردند و به جنگ ادامه می‌دادند، این پرسش مطرح بود که با چه تعداد و چه گروهی از یاران می‌توانستند به جنگ ادامه دهند؟ با توجه به اندک بودن نیروهای وفادار، گستردگی تبلیغات علیه ایشان و نفوذ عوامل معاویه، ادامه جنگ در نهایت می‌توانست به شهادت امام حسن(ع) منجر شود.

حفظ خاندان علوی؛ ضرورت صلح امام حسن(ع)

این کارشناس دینی با بیان اینکه در آن صورت، دیگر نمی‌توانستیم از آن به‌عنوان شهادتی در مسیر یک مبارزه مؤثر یاد کنیم، افزود: زیرا با شهادت امام حسن(ع)، احتمال از بین رفتن بخش بزرگی از خاندان پیامبر(ص) و خاندان علوی وجود داشت. حتی امام حسین(ع) نیز ممکن بود در همان شرایط از بین بروند و در نتیجه، امام سجاد(ع) و نسل ائمه(ع) نیز با خطر نابودی مواجه شوند. با از بین رفتن خاندان علوی، جریان تشیع نیز ممکن بود به‌طور کامل از میان برود.

وی با تأکید بر تاکتیک سیاسی امام حسن(ع) مبنی بر نرمش قهرمانانه ایشان، تصریح کرد: از این رو، امام حسن(ع) یک تاکتیک سیاسی بسیار مهم را در پیش گرفتند و به تعبیر امروزی، نوعی «نرمش قهرمانانه» از خود نشان دادند و به صلح رضایت دادند. ایشان می‌دانستند که معاویه به مفاد صلح‌نامه پایبند نخواهد ماند، اما در عین حال، این صلح موجب می‌شد جان امامان و خاندان علوی حفظ شود و زمینه برای استمرار این جریان فراهم بماند.

این پژوهشگر دینی با بیان اینکه تدبیر امام حسن(ع) سبب تثبیت جریان تشیع شد، گفت: اگر قرار بود صلحی صورت نگیرد و جنگ ادامه پیدا کند، امام حسین(ع) نیز احتمالاً در همان جنگ به شهادت می‌رسیدند و در نتیجه، عملاً بخش مهمی از خاندان علوی از میان می‌رفت. اما تدبیر امام حسن(ع) موجب شد که نخست، جریان تشیع تثبیت شود و خاندان علوی از یک خطر جدی مصون بماند. همچنین همین شرایط به امام حسین(ع) فرصت داد تا در سال‌های بعد فعالیت خود را ادامه دهند.

صلح امام حسن(ع)؛ فرصتی برای آشکار شدن چهره معاویه

توکلی ادامه داد: از سوی دیگر، اگر امام حسن(ع) صلح نمی‌کردند و در جریان جنگ به شهادت می‌رسیدند، معاویه با امکانات گسترده‌ای که در اختیار داشت، می‌توانست روایت و تفسیری کاملاً مطابق میل خود از اسلام ارائه کند و عملاً به نام اسلام هر اقدامی را انجام دهد، بدون اینکه نیروی مؤثری در برابر او باقی مانده باشد. بنابراین، صلح امام حسن(ع) علاوه بر حفظ خاندان علوی، این فرصت را فراهم کرد که مردم به مرور متوجه شوند معاویه چه سیاست‌هایی را دنبال می‌کند و چه اندازه از تعهدات خود فاصله می‌گیرد.

وی با تأکید بر اینکه یکی از دستاوردهای مهم صلح امام حسن(ع) آشکار شدن چهره واقعی معاویه برای بسیاری از مردم بود، تصریح کرد: عده‌ای که شیفته قدرت، ثروت و جایگاه معاویه بودند یا با تطمیع و وعده‌های او همراه شده بودند، طبیعتاً همچنان در کنار او باقی ماندند؛ اما گروه دیگری از مردم که ارتباط چندانی با دستگاه خلافت نداشتند و تنها نیازمند یک تلنگر بودند تا از غفلت خارج شوند، به‌تدریج متوجه شدند که معاویه با دروغ و فریب امور را پیش می‌برد. وقتی کسی با امام معصوم(ع) پیمان می‌بندد و سپس به‌سادگی آن را نقض می‌کند، طبیعی است که دیگر نمی‌توان او را فردی قابل اعتماد دانست. این مسئله موجب شد پایه‌های مشروعیت و اعتبار حکومت معاویه در میان بخشی از مردم متزلزل شود و در ادامه نیز حکومت او نتواند به همان شکل استمرار پیدا کند. همچنین نسبت به چنین رفتاری، به‌ویژه در میان محبان اهل‌بیت(ع)، نفرت و مخالفت بیشتری شکل گرفت.

این کارشناس دینی تأکید کرد: بنابراین، صلح امام حسن(ع) اقدامی کاملاً منطقی و حساب‌شده بود. ایشان از یک سو چهره تزویر، نفاق، دروغ و دورویی معاویه را برای مردم آشکار کردند، از سوی دیگر جان خاندان پیامبر(ص) و علویان را حفظ کردند و از طرف دیگر، مردمی را که در غفلت به سر می‌بردند، به‌تدریج از این غفلت بیدار کردند. به همین دلیل، صلح امام حسن(ع) را باید یک اقدام راهبردی دانست که آثار و برکات آن در سال‌های بعد نیز آشکار شد.

صلح امام حسن(ع)؛ ضامن تداوم جریان اسلام و تشیع

وی صلح امام حسن(ع) را از عوامل تداوم جریان اسلام دانست و گفت: وجود چنین شرایطی موجب شد که بعدها گروهی از مردم برای امام حسین(ع) نامه بنویسند و از ایشان دعوت کنند که به یاری آنان بیایند و آنان را نجات دهند؛ هرچند آن ماجرا نیز در ادامه دچار انحراف شد و به حادثه کربلا انجامید. با این حال، در مجموع، صلح امام حسن(ع) موجب شد جریان اسلام و خاندان پیامبر(ص) باقی بماند و امکان تداوم این مسیر فراهم شود.

این کارشناس دینی ادامه داد: اگر امام حسن(ع) در آن شرایط صلح نمی‌کردند و به جنگ ادامه می‌دادند و به شهادت می‌رسیدند، اساساً ماجرای عاشورا نیز به شکل تاریخی که می‌شناسیم اتفاق نمی‌افتاد؛ زیرا دیگر از خاندان علوی و امامان معصوم(ع) کسی باقی نمی‌ماند که بتواند این مسیر را ادامه دهد. در چنین صورتی، ممکن بود حکومت در اختیار افرادی قرار گیرد که بدون هیچ قید و بندی، یکی پس از دیگری بر مردم مسلط شوند و به نام اسلام هر اقدامی را که می‌خواستند انجام دهند.

توکلی در پایان گفت: بنابراین، صلح امام حسن(ع) اقدامی هوشمندانه و راهبردی بود که در آن شرایط، زمینه حفظ اسلام، خاندان پیامبر(ص) و جریان تشیع را فراهم کرد و امکان داد که این مسیر در نسل‌های بعد ادامه پیدا کند.

انتهای پیام