متداول شدن اجرای برخی تلاوت‌ها که با استفاده از دستگاه‌های نامتعارف موسیقایی با صوت قاری، هر چند در بدو امر و در قیاس با حجم بالای تولیدات و یا اجراهای تلاوت در مراسمات رسمی و غیررسمی، چندان تأثیرگذار نخواهد بود اما در صورت تداوم می‌تواند منجر به ذائقه‌سازی کاذب و انحراف سلیقه شنیداری مخاطبان از مسیر اصلی خود شود که هم با قداست ساحت قرآن کریم و هم با شأن و منزلت و جایگاه ویژه کلام وحی در تضاد است.

گاه این انحراف با این توجیه که درصدد تأمین سلایق نسل جدید مخاطبان و مستمعان قرآن که اغلب از نوجوانان و جوانان هستند، صورت گرفته، حال آن‌که اگر قرآن براساس همان موسیقی قرآنی و حفظ اصالت خود که میراث قدما و اساتید قاری است، تلاوت شود، قادر خواهد بود شأن و جایگاه رفیع کلام وحی را در پیشگاه مستمعان تأمین کرده و حس و حالی خوش و رضایت‌بخش به قاری بدهد و فضایی را به وجود آورد که بیشترین تأثیر مثبت را بر مخاطبان خود داشته باشد و آنها را به درک عمیق معانی و اصطلاحاً قرائت معنامحور رهنمون سازد. 

با فرض چنین ایده‌آل‌هایی که مطلوب طبع و نظر اساتید، فعالان و قاریان دلسوز قرآن است و رضایت مخاطبان را در پی خواهد داشت، با بدعت‌هایی در امر تلاوت، گاه سهوی و گاهی هم عمدی و یا از سر عدم درک و آگاهی از آسیبی که چنین ارائه‌هایی می‌تواند داشته باشد، روبرو هستیم. 

پیرامون این موضوع با احمد زرنگار، مدرس و داور مسابقات قرآن و عضو هیئت علمی دانشگاه صدا و سیما گفت‌و‌گویی صورت گرفته که در ادامه می‌خوانید:

ایکنا _ در به کارگیری مظاهر گوناگون موسیقی در عرصه تلاوت قرآن چه حدود و ثغوری وجود دارد و آیا اساساً مُجاز به چنین التقاطی میان تلاوت قرآن با موسیقی از هر نوع آن هستیم یا خیر؟

اگر قرار باشد به این موضوع که اتفاقاً بسیار هم مهم و مورد دغدغه و نگرانی بسیاری از اساتید و دلسوزان عرصه تلاوت است، بپردازیم، آنچه از اساتید خود آموخته‌ایم این است که در امر تلاوت به طور مشخص مُقلد قاریان شهیر مصری هستیم. با این وجود آنچه متأسفانه در حال وقوع است خروج برخی از قاریان از حد و مرزها و چارچوب‌های تعیین شده است. 

در مرحله بالاتر از دیدگاه و نقطه نظرات اساتید قرائت پیرامون این موضوع با نظر زعمایی همچون رهبر شهید انقلاب اسلامی نیز روبرو هستیم که در مقاطعی تذکراتی در مورد مسائل مختلف مربوط به قرآن و از جمله قرائت و تلاوت آن داشتند تا آنجا که در یکی از دیدارها با جامعه قرآنی با ابراز نگرانی از انحرافی که وجود دارد، مطلبی با این مفهوم بیان کردند که؛ «اخیراً مشاهده می‌شود برخی تلاوت‌ها حالت طرب‌انگیز دارند به این معنی که گویا قاری بیش از حدی که مجاز است در حال بازی کردن با آهنگ‌های نامأنوس بوده و فراز و فرودهای اجرای خود را به گونه‌ای تنظیم می‌کند که دون شأن قرآن است.»

این امر زمانی به شکلی غیرقابل کنترل و افسارگسیخته به پیشروی خود ادامه می‌دهد که دیده می‌شود، متأسفانه همچنان در مورد حرمت قائل شدن در استفاده از موسیقی و یا حدی از آن که می‌توانیم از آن استفاده کنیم، حد و مرز مشخصی را شاهد نیستیم و همچنان مراجع در مورد این مسئله اختلاف نظر دارند چنان‌که برخی از اساس، برای موسیقی حرمت قائلند و برخی دیگر معیارهایی را لحاظ کرده و آن شکل از موسیقی را حرام می‌دانند که وارد فضای لهو و لعب شود. در چنین شرایطی حتی اگر به فرض محال استفاده از موسیقی در اجرای تلاوت قرآن را مجاز بدانیم، متر و معیاری برای اندازه‌گیری میزان استفاده از آن وجود ندارد.      

در هر صورت در اجرای تلاوت قرآن مجاز نیستیم همانند مداحی که به اصطلاح عامیانه، فرد مداح واژگان و قطعات مورد اجرا را در گلو چرخانده و (چهچهه) می‌زند عیناً آن را در تحریرهای تلاوت قرآن هم به کار ببریم چرا که این امر در مخاطب تداعی موسیقی غیرقرآنی کرده و اجرای تلاوت را از مسیر صلاح و ثواب خود خارج می‌کند.

باید در این موارد خاص ملاک سنجش و تشخیص خود را رفتارهای افراد شاخص، مبرز و کارشناس قرآنی همچون رهبر شهید انقلاب اسلامی بدانیم، چنان‌که خود ایشان با ابراز نگرانی از برخی بدعت‌های به وجود آمده در اجرای تلاوت، بدون تعارف اعلام کردند، به محض شنیدن این قبیل تلاوت‌ها از رادیو، آن را خاموش می‌کنند. البته همانطور که گفته شد چون دستورالعمل، آئین‌نامه و یا مرجع مشخصی برای سنجش اجراهای تلاوت وجود ندارد، نتیجه این شده که حتی رادیو و تلویزیون نیز اقدام به ضبط و پخش چنین تلاوت‌هایی با تکیه بر موسیقایی نامأنوس کرده که شأن قرآن در آن جایگاهی نداشته باشد. 

ایکنا ـ در گفته‌های خودتان اشاره به فقدان یک مرجع قانونی در قالب آئین‌نامه و یا دستورالعملی کردید که باید نقطه اتکای متولیان امر اجرای تلاوت‌های قرآن باشد. تدوین چنین آئین‌نامه و دستورالعملی به عهده کیست؟

باید تأکید کنم که تدوین و ابلاغ آیین‌نامه‌هایی همچون آیین‌نامه داوری مسابقات قرآن، یک ضرورت جدی است. پیش از تدوین چنین آیین‌نامه‌ای، داوری مسابقات تا حد زیادی به توان فنی و تشخیص کارشناسان متکی بود و همین مسئله می‌توانست زمینه را برای سلیقه‌ای شدن داوری فراهم کند؛ به‌گونه‌ای که معیار‌ها و سنجه‌های دقیق کارشناسی آن‌چنان که باید و شاید مورد توجه قرار نمی‌گرفت.

پس از تدوین آیین‌نامه داوری، شاهد ارتقای سطح فنی این حوزه بودیم. حتی کارشناسان و داورانی که سال‌ها در این عرصه سابقه و تجربه داشتند، ملزم شدند در آزمون‌های مربوط شرکت کنند و بر اساس امتیازی که کسب می‌کنند، در رتبه‌های مختلف داوری قرار بگیرند و متناسب با سطح علمی و فنی خود در مسابقات به کار گرفته شوند. این فرآیند نیز به‌صورت دوره‌ای تکرار شد و در نتیجه، دانش و اشراف فنی داوران به شکل مستمر ارتقا پیدا کرد. بنابراین، تجربه آیین‌نامه داوری نشان می‌دهد که تدوین معیار‌های روشن و قابل سنجش، می‌تواند از سلیقه‌ای شدن یک عرصه تخصصی جلوگیری کند و به ارتقای استاندارد‌های آن بینجامد.

با همین نگاه، امروز این پرسش مطرح است که چه فرد، افراد یا نهاد قرآنی باید متولی تدوین دستورالعملی برای تلاوت در محافل رسمی قرآن باشند؛ دستورالعملی که قاریان خود را ملزم به رعایت آن بدانند و چارچوب‌های مشخصی برای اجرای تلاوت در این محافل تعیین کند. نمی‌توان پذیرفت که انتخاب شیوه اجرا و استفاده از نوا‌ها و آهنگ‌های مختلف، صرفاً بر اساس سلیقه افراد و با این توجیه باشد که هرچه هیجان و شور بیشتری در مخاطب ایجاد کند، مطلوب‌تر است.

البته امروز مرکز امور قرآنی سازمان اوقاف در حوزه تدوین آیین‌نامه داوری مسابقات، این مسئولیت را بر عهده دارد، اما درباره تدوین یک چارچوب مشخص برای ساماندهی تلاوت در محافل رسمی، هنوز متولی مشخص و اجماع روشنی وجود ندارد.

دستگاه‌ها و نهاد‌های قرآنی متعددی در حوزه‌های مختلف مشغول فعالیت هستند و هر یک وظایف و مأموریت‌های مشخصی دارند. استمرار این فعالیت‌ها برای اعتلای جایگاه قرآن و ترویج کلام وحی ضروری است، اما به نظر می‌رسد اکنون زمان آن رسیده است که این نهاد‌ها در یک موضوع مشخص، یعنی صیانت از عرصه تلاوت در برابر برخی ناهنجاری‌ها و بدعت‌های پدیدآمده، به یک وفاق مشترک برسند.

‌می‌توان نمایندگانی از نهاد‌های تخصصی و قرآنی را مأمور تدوین چنین آیین‌نامه‌ای کرد تا این دستورالعمل بر پایه دانش فنی، معیار‌های پذیرفته‌شده تلاوت در جهان اسلام و تجربه کارشناسان این حوزه تنظیم شود. در کنار این ملاحظات تخصصی، لازم است از دیدگاه نمایندگان دفاتر مراجع عظام و حوزه‌های علمیه نیز در مباحث فقهی مرتبط با تلاوت استفاده شود تا چارچوبی تدوین شود که ضمن حفظ اصالت و شأن تلاوت قرآن، از ورود آن به حوزه‌های شبهه‌ناک و استفاده از شیوه‌هایی که ممکن است شائبه حرمت داشته باشد، جلوگیری کند.

اگر چنین وفاقی میان نهاد‌های قرآنی شکل بگیرد و تدوین این آیین‌نامه به‌صورت تخصصی و با مشارکت همه طرف‌های صاحب‌نظر انجام شود، می‌توان برای تلاوت در محافل رسمی یک چارچوب روشن، قابل دفاع و مورد قبول جامعه قرآنی ایجاد کرد.

ایکنا ـ در اینجا مسئله‌ای که پیش می‌آید این است که آیا مگر قرائت قرآن برپایه دستگاه‌های موسیقی نیست؟ پس چگونه می‌توان میان آن با مظاهر موسیقایی نامأنوس و دون شأن کلام وحی، فرق و تمایزی قائل شد؟

به دستگاه‌های موسیقی که در قرائت قرآن به کار می‌روند، نغمات قرآنی گفته می‌شود و نسبت این نغمات با کلام وحی باید با معیار‌های قرآنی سنجیده شود.

برای خود من هم زمانی که به عنوان کارشناس ناظر در یکی از نهاد‌های قرآنی فعالیت می‌کردم، با چنین موضوعی مواجه شدم. یکی از قاریان می‌گفت کارشناسان از او خواسته‌اند پیش از قرائت قرآن، آوازی را در یکی از دستگاه‌های موسیقی مورد استفاده در تلاوت اجرا کند تا مشخص شود که آن دستگاه را می‌شناسد و بر آن تسلط دارد.

شخصاً نسبت به این شیوه واکنش منفی نشان دادم؛ چراکه معتقدم مبنا باید خودِ قرائت قرآن باشد. قرار نیست قاری ابتدا یک دستگاه موسیقی را به‌صورت مستقل اجرا کند، بلکه باید توانایی او در به‌کارگیری نغمه و دستگاه در متن آیات و متناسب با واژگان و معنای قرآن سنجیده شود.

در واقع، قاری باید تلاوت قرآن را مبنای کار خود قرار دهد و توانایی او در استفاده از نغمات، کیفیت ارائه و سطوح مختلف اجرای آن، در بستر خودِ قرائت مورد ارزیابی قرار گیرد. نغمه و دستگاه باید در خدمت کلام وحی باشند، نه اینکه خودشان به موضوع اصلی ارزیابی تبدیل شوند.

ایکنا ـ تأکید بر استفاده از نغمات قرآنی در قرائت‌های رسمی قرآن شاید برای اهالی قرآن و افرادی که نسبت به این فنون اشراف و تسلط دارند، جذابیت داشته باشد و در مواجهه با مخاطب عام همچنان با عدم جذابیت و همراهی مستمعان روبرو شویم. چه راهکاری برای جذب حداکثری مردم به تلاوت‌های قرآن وجود دارد؟

ابتدا باید بگویم این‌گونه نیست که مخاطب عام ارتباط چندانی با قرائت قرآن برقرار نکند. اتفاقاً مخاطب بسیار هوشمند است و بار‌ها دیده‌ایم که در برابر اجرا‌هایی که از حدود و استاندارد‌های تلاوت فاصله گرفته‌اند، واکنش منفی نشان داده است.

شخصاً درباره مسئله اختلاف قرائات نیز دیدگاه کارشناسی دارم و معتقدم با توجه به شرایط امروز و برای ایجاد انسجام بیشتر، بهتر است در تلاوت‌های عمومی، قرائت حفص از عاصم مبنا قرار گیرد. با این حال، تصور می‌کنم در سال‌های اخیر اقدامات خوب و زیربنایی در این زمینه در حال انجام است و با تولید و پخش برنامه‌های مخاطب‌محور و عامه‌پسند، تلاش شده ذائقه و سلیقه عمومی نیز نسبت به تلاوت قرآن ارتقا پیدا کند. یکی از نمونه‌های آن، ویژه‌برنامه «محفل» است که البته در کنار نقاط قوت خود، نواقص و آسیب‌هایی هم دارد که بار‌ها درباره آنها تذکر داده‌ام.

بخش مهمی از این ذائقه‌سازی و سوق دادن جامعه به سمت شنیدن تلاوت‌های استاندارد و گوش‌نواز، می‌تواند از طریق پخش مستمر و هدفمند فراز‌های شاخص تلاوت قاریان برجسته مصری و ایرانی انجام شود. می‌توان این فراز‌ها را به شکل مناسب انتخاب و تقطیع کرد و با فواصل زمانی مشخص و به‌صورت مستمر از رسانه ملی و دیگر رسانه‌های فراگیر پخش کرد. تداوم چنین روندی به‌تدریج گوش مخاطب را تربیت می‌کند و باعث می‌شود او با معیار‌های صحیح و استاندارد تلاوت مأنوس شود؛ تا جایی که در مواجهه با اجرا‌های نامأنوس یا ناهنجاری‌هایی که گاه برای جذب مخاطب به هر ابزاری متوسل می‌شوند، خودبه‌خود واکنش نشان دهد و آنها را نپذیرد.

در تبلیغ و معرفی تلاوت‌های شاخص قرآن کم‌کاری کرده‌ایم. امروز علاوه بر رسانه‌های فراگیر، فضای مجازی نیز دسترسی بسیار گسترده‌ای در اختیار مخاطبان قرار داده است و می‌توان از این ظرفیت برای انتشار مستمر و هدفمند اجرا‌های برجسته تلاوت قرآن استفاده کرد. اگر این اتفاق به شکل حرفه‌ای و مستمر دنبال شود، می‌تواند هم به معرفی قاریان برجسته کمک کند و هم در بلندمدت ذائقه شنیداری جامعه را به سمت تلاوت‌های اصیل و استاندارد سوق دهد.

انتهای پیام