وی افزود: ابتدا باید میان این حوزه‌ها تفکیک قائل شد، زیرا روان‌شناسی علمی در معنای دقیق آن دانشی تجربی است که بر اساس روش‌های پژوهشی، مشاهده و داده‌های آماری درباره رفتار و فرایندهای ذهنی انسان سخن می‌گوید، در مقابل بسیاری از مطالب عرضه‌شده در فضای عمومی و مجازی با عنوان روان‌شناسی، مجموعه‌ای از توصیه‌های انگیزشی، برداشت‌های شخصی، کتاب‌های موفقیت و گاه ادعاهای شبه‌علمی است؛ بنابراین نمی‌توان هر مطلبی را که با برچسب روان‌شناسی مطرح می‌شود، سخن علم روان‌شناسی دانست.

محمدپور با اشاره به ضرورت تفکیک در حوزه دین، گفت: در ساحت دین نیز باید میان متن مقدس، تفسیر معتبر و برداشت‌های عرفی و فرهنگی تفاوت قائل شد. گاهی آنچه به نام اسلام مطرح می‌شود، در واقع سنت اجتماعی یا تفسیری تاریخی از یک آموزه است؛ بنابراین تعارض زمانی پدید می‌آید که ما یک گزاره علمی را با یک تفسیر غیرمعتبر دینی می‌سنجیم.

این پژوهشگر با ذکر مثالی درباره مفهوم خودمراقبتی و ایثار، تصریح کرد: توصیه روان‌شناسی به خودمراقبتی الزاماً با توصیه دینی به ایثار تعارض ندارد؛ زیرا این دو مفهوم در دو بافت متمایز تعریف می‌شوند و تحلیل دقیق تعابیر و ارائه تعریفی جامع از آن‌ها، در فهم بهتر مسئله کمک‌کننده است.

وی درباره تفاوت دیدگاه‌های روان‌شناسی و آموزه‌های دینی در مسئله فرزندآوری و ازدواج اظهار کرد: روان‌شناسی هنگامی که بر آمادگی برای ازدواج تأکید می‌کند، به‌معنای رسیدن به یک موجود بی‌نقص نیست. کمال‌گرایی افراطی و انتظار برای فراهم شدن تمام شرایط ایده‌آل، منجر به تعویق زندگی می‌شود، نگاه دینی نیز نباید به گونه‌ای ساده‌سازی شود که واقعیت‌های روان‌شناختی و مسئولیت‌های اخلاقی نادیده گرفته شود.

محمدپور ادامه داد: دین می‌تواند افق ارزشی و معنایی زندگی را تعیین کند و روان‌شناسی اطلاعات تجربی درباره شرایط و موانع تحقق آن فراهم آورد. برای نمونه آیه ۲۱ سوره روم «وَمِنْ آيَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْكُنُوا إِلَيْهَا» نشان می‌دهد که ازدواج در نگاه قرآن صرفاً یک قرارداد حقوقی نیست، بلکه ابعاد عاطفی و اخلاقی داشته و می‌تواند بستری برای گفت‌وگو با نظریه‌های معاصر درباره صمیمیت و سلامت رابطه باشد، البته باید مراقب بود که مفاهیم دینی را شتاب‌زده با نظریه‌های علمی تطبیق ندهیم.

این پژوهشگر برای ارزیابی ادعاهای روان‌شناختی، دو فیلتر اعتبار علمی و اعتبار دینی را پیشنهاد داد و افزود: برای ارزیابی یک ادعا باید پرسید منبع چیست، آیا نویسنده متخصص همان حوزه است، آیا ادعا بر پایه شواهد تجربی و قابل تکرار است یا صرفاً تجربه‌ای شخصی، همچنین در مواجهه با ادعاهای روان‌شناسی اسلامی باید بررسی کرد که این مطلب مستند به کدام آیه یا روایت است و آیا میان نص دینی و برداشت شخصی نویسنده تفکیک قائل شده است یا خیر.

محمدپور در پایان گفت: بنابراین به‌جای مطرح کردن مسئله به شکل «روان‌شناسی یا دین؟»، باید پرسید کدام ادعای علمی با چه میزان شواهد، در برابر کدام گزاره دینی و با چه میزان قطعیت قرار گرفته است. اگر روان‌شناسی از داده‌های تجربی فراتر رود و درباره غایت زندگی حکم صادر کند، وارد فلسفه شده و دین نیز اگر بدون توجه به شواهد علمی درباره مسائل تجربی حکم دهد، با چالش روش‌شناختی مواجه می‌شود؛ بنابراین گفت‌وگوی انتقادی میان این دو نظام معرفتی با حفظ مرزهای هر یک، راهکار اصلی است.

انتهای پیام