وی ادامه داد: در حوزه معرفتی یکی از مهم‌ترین چالش‌ها، غلبه عقلانیت ابزاری است. در جهان مدرن عقل در بسیاری از موارد به معنای محاسبه‌گری، کارآمدی و دستیابی به نتیجه تعریف می‌شود و پرسش اصلی بیشتر به چگون» انجام دادن امور معطوف است، در حالی‌که ایمان با پرسش‌های غایی و معنایی همچون چرا و برای چه سر و کار دارد.

مدیر مؤسسه عصر ایمان افزود: هنگامی‌که همه امور با معیار سودمندی و کارآمدی سنجیده شود، مفاهیمی مانند ایثار، تقدس و گذشتن از منفعت شخصی برای رضای خدا ممکن است غیرعقلانی یا ناکارآمد به نظر برسد، بنابراین یکی از مسائل اساسی، بازتعریف و بازسازی عقلانیتی است که بتواند علاوه بر ابزار و روش به معنا و غایت زندگی نیز توجه کند.

سالاری با اشاره به چالش تکثرگرایی و نسبی‌گرایی در جهان امروز بیان کرد: دسترسی گسترده انسان معاصر به اطلاعات و آشنایی با آیین‌ها، مکاتب و نظام‌های فکری مختلف این تصور را تقویت کرده است که حقیقت امری کاملاً شخصی و نسبی است. چنین فضایی می‌تواند ادعاهای مربوط به حقیقت را با چالش شک‌گرایی مواجه کند. فرد در فضای امروز با مجموعه گسترده‌ای از دیدگاه‌ها روبه‌روست و اگر ابزار معرفتی لازم برای ارزیابی این دیدگاه‌ها را نداشته باشد، ممکن است به این نتیجه برسد که اساساً حقیقت واحدی وجود ندارد و هر فرد می‌تواند حقیقت خود را داشته باشد.

مدیر مؤسسه عصر ایمان یکی دیگر از چالش‌های معرفتی را سیطره علم‌گرایی دانست و افزود: این دیدگاه که تنها حقیقت معتبر چیزی است که از طریق روش تجربی قابل اثبات باشد، می‌تواند ایمان را در معرض چالش قرار دهد، چراکه ایمان علاوه بر عقل و تجربه با وحی، شهود و امور فرامادی نیز ارتباط دارد و در چنین شرایطی ایمان ممکن است در دادگاه علم تجربی مورد ارزیابی قرار گیرد و چون همه ابعاد آن با روش تجربی قابل سنجش نیست، به‌عنوان امری غیر علمی یا حتی خرافی تلقی شود، در حالی‌که باید جایگاه و محدودیت‌های روش تجربی را نیز به درستی تبیین کرد.

فردگرایی افراطی؛ چالش زیست مؤمنانه

سالاری بیان کرد: آزادی واقعی را نمی‌توان صرفاً در رهایی از همه محدودیت‌ها یا پیروی از هر میل و وسوسه‌ای تعریف کرد. از منظر دینی، آزادی می‌تواند به معنای رهایی انسان از بند نفس و امیال بی‌پایان نیز باشد، در این نگاه، ایمان نه یک قفس، بلکه می‌تواند مسیری برای رهایی انسان از بندهایی باشد که او را به مصرف‌گرایی، تأییدطلبی و خواسته‌های پایان‌ناپذیر وابسته می‌کند.

وی یکی دیگر از چالش‌های مهم را سرعت زندگی و دغدغه‌های معیشتی عنوان کرد و گفت: زندگی مدرن با فناوری و سرعت بالا، فرصت تأمل و سکوت را از انسان گرفته است، در حالی‌که دین‌داری به ساحت‌هایی مانند ذکر، خلوت و تأمل نیاز دارد، زندگی امروز سرشار از مشغله و محرک‌های مختلف است. غرق شدن در مصرف‌گرایی و رقابت، انسان را به جای بودن بیشتر به داشتن مشغول می‌کند که در چنین شرایطی فرد ممکن است فرصت کافی برای پرسش از معنای زندگی، هدف زیستن و نسبت خود با خداوند را پیدا نکند.

این پژوهشگر دینی با اشاره به تضعیف برخی نهادهای سنتی ادامه داد: در گذشته خانواده و محله نقش مهمی در انتقال طبیعی ارزش‌ها و سبک زندگی دینی داشتند، اما در جهان معاصر این ساختارها با تغییراتی مواجه شده‌اند و رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی بخش مهمی از نقش تربیتی و ارزش‌گذاری را بر عهده گرفته‌اند.

وی برای مواجهه با این شرایط بر ضرورت ایجاد محیط‌های کوچک و مؤثر دینی تأکید کرد و افزود: در دنیای شلوغ امروز، حفظ ایمان نیازمند ایجاد جزایر آرامش است، یعنی خانواده‌های مؤمن، گروه‌های دوستی، محافل فکری و محیط‌هایی که ارزش‌های دینی در آن‌ها بازتولید و حمایت شود. فرد نباید در برابر هجمه ارزش‌های غالب احساس تنهایی کند. اگر خانواده، دوستان و محیط اجتماعی نتوانند زمینه گفت‌وگو و تجربه زیست مؤمنانه را فراهم کنند، طبیعی است که فشار فضای عمومی می‌تواند فرد را تحت تأثیر قرار دهد.

سالاری بیان کرد: در کنار این مسئله باید به عمق‌بخشی به دین‌داری نیز توجه کرد. در دوره‌ای که ممکن است برخی اشکال سنتی و صرفاً مناسکی دین‌داری با پرسش مواجه شوند، تأکید بر تجربه معنوی، اخلاق و عرفان می‌تواند پایه‌های ایمان را در برابر پرسش‌های معرفتی و اجتماعی محکم‌تر کند. حفظ ایمان در دنیای مدرن نیازمند بازسازی عقلانیت دینی و تقویت زیست اخلاقی است.

زیست مؤمنانه نباید به ظواهر و ممنوعیت‌ها تقلیل یابد

وی در پاسخ به چگونگی برقراری پیوند میان زیست مؤمنانه و مقتضیات دنیای معاصر اظهار کرد: این پیوند زمانی به شکل منطقی و کارآمد برقرار می‌شود که نه ایمان را به مجموعه‌ای از ظواهر و ممنوعیت‌ها فروبکاهیم و نه مدرن بودن را مساوی با کنار گذاشتن ارزش‌ها بدانیم. مسئله اصلی، تفکیک اصول ثابت از شیوه‌های متغیر زندگی است. زیست مؤمنانه بر اصولی مانند کرامت انسان، عدالت و امانت، مسئولیت‌پذیری، حقیقت‌جویی، پاکی نیت و عمل، رعایت حقوق دیگران و پرهیز از ظلم، فریب و افراط استوار است. این اصول با گذشت زمان اعتبار خود را از دست نمی‌دهند، اما شیوه تحقق آن‌ها می‌تواند متناسب با شرایط تغییر کند.

این پژوهشگر دینی افزود: در گذشته حفظ امانت بیشتر در قالب مال و سخن معنا پیدا می‌کرد، اما امروز امانت‌داری علاوه بر این موارد، اطلاعات شخصی، داده‌های دیجیتال، حریم خصوصی و مسئولیت افراد در شبکه‌های اجتماعی را نیز شامل می‌شود.

وی با بیان اینکه دنیای معاصر را نمی‌توان یک بسته یکپارچه دانست، اظهار کرد: در جهان امروز هم عناصر ارزشمند و هم عناصر آسیب‌زا وجود دارد. علم، فناوری، نظم اداری، حقوق شهروندی، گفت‌وگوی انتقادی و توجه به کرامت انسان الزاماً ضد ایمان نیستند و نمی‌توان صرفاً به دلیل جدید بودن یک پدیده آن را مخالف دین دانست.

مدیر مؤسسه عصر ایمان بیان کرد: در مقابل، مصرف‌زدگی، فردگرایی افراطی، نمایش‌گری، نسبی‌گرایی اخلاقی و سلطه‌جویی نیز در همین جهان وجود دارند، بنابراین رویکرد مؤمنانه نه پذیرش بی‌چون‌وچرای مدرنیته است و نه رد کامل آن، بلکه نوعی گزینش آگاهانه است، همچنین هر پدیده‌ای باید بر اساس نسبت آن با حقیقت، عدالت، کرامت انسانی و خیر عمومی سنجیده شود، نه صرفاً بر مبنای اینکه جدید یا قدیمی است.

سالاری با تأکید بر ضرورت عملیاتی شدن ارزش‌های دینی در زندگی روزمره افزود: ایمان زمانی می‌تواند در زندگی اثرگذار باشد که از سطح باور ذهنی به سطح انتخاب‌های روزمره برسد. فرد می‌تواند در مواجهه با تصمیم‌های مختلف از خود بپرسد که آیا این کار با اصول اخلاقی و دینی ناسازگار است یا خیر، آیا به خود یا دیگری آسیب جدی وارد می‌کند و یا این انتخاب از روی آگاهی و اختیار صورت می‌گیرد یا تحت تأثیر مد، جمع و تبلیغات است، آیا این انتخاب انسان را آزادتر، مسئول‌تر و انسانی‌تر می‌کند و آیا فرد می‌تواند بدون پنهان‌کاری و با صداقت از آن دفاع کند که این پرسش‌ها کمک می‌کنند دین از مجموعه‌ای از شعارها به معیار تصمیم‌گیری تبدیل شود و فرد بتواند ارزش‌های دینی را در عرصه واقعی زندگی تجربه کند.

میان حکم دینی و برداشت فرهنگی باید تمایز قائل شد

 این پژوهشگر دینی یکی دیگر از راه‌های مواجهه با تعارض‌های ظاهری میان دین و زندگی امروز را تفکیک حکم دینی از برداشت فرهنگی دانست و گفت: گاهی آنچه با زندگی امروز تعارض دارد، اصل دینی نیست، بلکه تفسیری تاریخی، سلیقه‌ای یا فرهنگی از آن است. برای حل این تعارض‌ها باید پرسید که آیا یک گزاره واقعاً از منبع معتبر دینی آمده یا حاصل یک عادت اجتماعی است، آیا موضوع مورد نظر یک حکم ثابت است یا شیوه اجرای آن و آیا شرایط موضوع تغییر کرده و آیا برداشت‌های متنوع و معتبر دیگری نیز وجود دارد  که پاسخ به این پرسش‌ها نیازمند مطالعه، گفت‌وگو با عالمان آگاه و پرهیز از قضاوت‌های شتاب‌زده است.

مدیر مؤسسه عصر ایمان با تأکید بر اهمیت عقلانیت و گفت‌وگوی انتقادی در زیست مؤمنانه، بیان کرد: مؤمنانه زیستن به معنای تعطیل کردن عقل و پرسشگری نیست، ایمان بالغ از پرسش نمی‌ترسد، بلکه تلاش می‌کند میان عقل، تجربه، دانش و وحی گفت‌وگو برقرار کند. در مواجهه با موضوعات جدیدی مانند هوش مصنوعی، فضای مجازی، پزشکی نوین، سبک‌های جدید کار و روابط اجتماعی نمی‌توان صرفاً با دوگانه قبول یا رد برخورد کرد، بلکه باید پیامدها، حدود اخلاقی و مسئولیت‌های ناشی از این پدیده‌ها را مورد بررسی قرار داد.

وی اظهار کرد: فناوری به خودی خود نمی‌تواند تمام ابعاد اخلاقی یک مسئله را تعیین کند، بلکه مهم این است که انسان بتواند در استفاده از ابزارهای جدید، نسبت خود را با حقیقت، مسئولیت، حقوق دیگران و خیر عمومی حفظ کند.

جمود و حل‌شدن در زمانه؛ دو افراط در برابر دینداری

مدیر مؤسسه عصر ایمان با هشدار نسبت به دو رویکرد افراطی بیان کرد: یکی از افراط‌ها جمود است، در این نگاه هر امر جدید به‌عنوان تهدید تلقی می‌شود و دین با سخت‌گیری، ظاهرگرایی و نفی پرسش‌ها معرفی می‌شود، همچنین افراط دیگر حل شدن کامل در زمانه است که در این رویکرد هر ارزش دینی که با خواسته‌های رایج سازگار نباشد کنار گذاشته می‌شود و پیشرفت به معنای بی‌قیدی فهم می‌شود. راه صحیح «وفاداری نقادانه» است و  باید به اصول وفادار بود، اما در عین حال عادت‌ها را نقد کرد و روش‌ها را بازخوانی کرد که این رویکرد می‌تواند زمینه‌ای برای برقراری ارتباط میان ایمان و زندگی معاصر فراهم کند.

وی با تأکید بر نقش نهادهای اجتماعی در تحقق زیست مؤمنانه، تصریح کرد: پیوند میان ایمان و جهان معاصر فقط با موعظه فردی تحقق نمی‌یابد. خانواده، مدرسه، دانشگاه، محیط کار و رسانه نیز باید بتوانند ارزش‌های اخلاقی و دینی را با زبان و ساختار امروز منتقل کنند، همچنین تربیت دینی باید با مهارت تفکر انتقادی همراه باشد، اخلاق کاری باید با تخصص، نظم و پاسخ‌گویی پیوند بخورد و دینداری اجتماعی نیز باید با رعایت حقوق مخالفان و شهروندان همراه باشد، همچنین استفاده از فناوری باید با مسئولیت‌پذیری و حفظ حریم خصوصی همراه شود و معنویت نباید در مقابل سلامت روان، کارآمدی و مسئولیت اجتماعی قرار گیرد.

سالاری با ترسیم تصویری از زیست مؤمنانه در جهان امروز بیان کرد: یک انسان مؤمن معاصر می‌تواند در علم و فناوری فعال باشد، اما علم را ابزار سلطه و فریب نکند، در اقتصاد موفق باشد، اما موفقیت را به قیمت استثمار دیگران نخواهد، در فضای مجازی حضور داشته باشد، اما آبرو، حقیقت و حریم خصوصی دیگران را رعایت کند. انسان مؤمن می‌تواند از حقوق خود دفاع کند، اما حقوق دیگران را نادیده نگیرد، سبک زندگی جدید را بشناسد، اما اسیر مصرف‌گرایی و تأییدطلبی نشود و به سنت وفادار بماند، اما از تعصب و تحقیر دیگران پرهیز کند.

این پژوهشگر دینی اظهار کرد: مسئله اصلی در مواجهه دین با دنیای مدرن، انتخاب میان ایمان و زندگی معاصر به‌عنوان دو امر متضاد نیست، بلکه باید تلاش کرد اصول ایمانی و اخلاقی در متن زندگی امروز حضور پیدا کنند که چنین رویکردی مستلزم عقلانیت، پرسشگری، شناخت دقیق شرایط جدید، تفکیک اصول ثابت از روش‌های متغیر و تبدیل ارزش‌های دینی به رفتار و تصمیم‌های واقعی زندگی است.

سالاری گفت: اگر دین بتواند برای انسان معاصر علاوه بر پاسخ به پرسش‌های معنوی، در حوزه اخلاق، مسئولیت اجتماعی، روابط انسانی و تصمیم‌های روزمره نیز راهنمایی قابل فهم و کارآمد ارائه دهد، امکان شکل‌گیری یک زیست مؤمنانه عمیق و پایدار در جهان امروز افزایش خواهد یافت.

انتهای پیام