چرا جامعه امروز همچنان به ابن سینا و حکمت او نیازمند است
به گزارش ایکنا، آیین گرامیداشت ابن سینا عصر امروز ۲۷ مردادماه در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی با حضور اساتید و پژوهشگران و اهل حکمت و فلسفه برگزار شد. ابن سینا سرآغاز تفسیر فلسفی قرآن در جهان اسلام است انشاالله رحمتی، رئیس بنیاد علمی و فرهنگی بوعلیسینا در ابتدای سخنان خود به تقارن این نشست […]
به گزارش ایکنا، آیین گرامیداشت ابن سینا عصر امروز ۲۷ مردادماه در انجمن آثار و مفاخر فرهنگی با حضور اساتید و پژوهشگران و اهل حکمت و فلسفه برگزار شد.
ابن سینا سرآغاز تفسیر فلسفی قرآن در جهان اسلام است
انشاالله رحمتی، رئیس بنیاد علمی و فرهنگی بوعلیسینا در ابتدای سخنان خود به تقارن این نشست با ایام سوگواری رهبر شهید اشاره کرد و گفت: امروز چهلمین روز تدفین رهبر شهید است و با وجود محدودیتهایی که در برگزاری برنامه پیش آمد، اراده بر این بود تا حقشناسی نسبت به ابن سینای بزرگ به بهترین شکل انجام پذیرد. تلاش ما بر این است که این بزرگداشت از حد یک روز فراتر رفته و در قالب هفتهای فرهنگی و علمی در تهران و سایر شهرها برگزار شود تا فرصت کافی برای بررسی ابعاد مختلف اندیشه این فیلسوف نامدار فراهم گردد.
رحمتی در بخش اصلی سخنرانی خود به تبیین یکی از میراثهای مغفول اما کلیدی ابن سینا پرداخت و اظهار کرد: موضوعی که مایلم بر آن تأکید کنم، تفسیر دورانساز ابن سینا بر آیه شریفه نور است. این اثر گرچه از نظر حجم کوتاه است، اما از جهت محتوایی یک کار دورانساز محسوب میشود.
وی در توضیح این دیدگاه تصریح کرد: ابن سینا در این تفسیر نشان میدهد که چگونه یک فیلسوف میتواند از قرآن الهام بگیرد و در پرتو کلام وحی نظریهپردازی کند و متقابلاً، تخصص و اندوختههای فلسفی خود را در خدمت فهم عمیقتر قرآن به کار گیرد. این تعامل، در واقع مصداقی از یک دور هرمنوتیکی است که در آن، فهم فلسفی با خوانش قرآن متحول میشود و سپس آن فهمِ تحولیافته، دوباره بر قرآن عرضه میگردد تا افقهای تازهای گشوده شود.
رئیس بنیاد بوعلی سینا با شناسایی سه جریان عمده در تفسیر قرآن (فلسفی، شیعی و عرفانی)، جایگاه ابن سینا را بهعنوان سرآغاز جریان فلسفی تفسیر قرآن تثبیت کرد و گفت: کافی است نگاهی به اندیشه بزرگانی چون سهروردی و ملاصدرا داشته باشیم تا دریابیم که آنان نه تنها در تفاسیر موضوعی خود بر قرآن، بلکه در کلیت دستگاه فلسفیشان، چقدر تحت تأثیر این نگاه سینوی بودهاند. در واقع، حکمت اشراقی سهروردی به یک معنا، بسط و تفسیری بر آیه شریفه نور است که ابن سینا وجه معرفتشناسانه آن را آغاز کرد و سهروردی ابعاد وجودشناختی آن را نیز به آن افزود.
رحمتی در پایان سخنان خود با تأکید بر اینکه اندیشه ابن سینا هیچگاه تاریخمند و منسوخ نمیشود، بیان کرد: در اندیشه ابن سینا نوعی معاصرت وجود دارد. همانطور که فیلسوفان نابهنگام میاندیشند و فلسفه را فراتر از زمان میبینند، سخن ابن سینا نیز چون به مسائل بنیادین هستی میپردازد و در همه ادوار طنینانداز است.
وی ابراز امیدواری کرد که با همت اساتید و پژوهشگران، وجوه مختلف اندیشه ابن سینا که برای چالشهای امروز جامعه ما رهگشا است، بیش از پیش تبیین شود و چراغ اندیشه شیخالرئیس بر فکر و فرهنگ ما فروزانتر بماند.
نباید از اندیشمندان گذشته انتظار پاسخ به همه مسائل امروز را داشت
سیدیحیی یثربی، استاد دانشگاه علامه طباطبایی، در ادامه نشست در سخنانی درباره ابن سینا، فلسفه، معرفت دینی و ضرورت روزآمدسازی اندیشه اظهار کرد: ابن سینا یکی از شخصیتهای بزرگ جهان اسلام و ایران است. آثار ایشان را با دقت مطالعه کردهام. البته دو کتاب از ایشان را در اختیار نداریم، اما نباید از اندیشمندانی که در قرون سوم و چهارم زندگی میکردند انتظار داشته باشیم که پاسخگوی همه مسائل امروز باشند. هر متفکری را باید در ظرف زمان و زمینه تاریخی خودش فهمید. آنان در همان شرایط، تلاش عظیم و دقت فراوانی داشتهاند و این جای قدردانی فراوان دارد.
وی افزود: برای نخستینبار، فیلسوفی مانند ابن سینا به نگارش فلسفه عرفان پرداخت. با این حال، نباید تنها به گذشتگان بسنده کنیم. شاگردان هر مکتب باید از استاد خود فراتر روند و متناسب با شرایط زمانه، به مسائل روز توجه داشته باشند؛ چه در سیاست، چه در دین و چه در عرصههای دیگر. بسیاری از دیدگاههای گذشتگان ارزشمند و راهگشاست، اما باید از خود بپرسیم که پس از آنان ما چه خواهیم کرد.
یثربی با نقل سخنی از شمس تبریزی گفت: «مردان هر روزگار باید از همان روزگار باشند.» جامعه امروز ما نیازمند آن است که فلسفه، وسیلهای برای گسترش تفکر باشد. امروز علوم تجربی بخشی از دشواریهای شناخت را از دوش بشر برداشتهاند و ما باید ضمن بهرهگیری از دستاوردهای پیشینیان، بر آنها بیفزاییم.
وی ادامه داد: قرآن کریم کامل است و دین اسلام، دین خاتم است؛ یعنی تا روز قیامت اعتبار دارد. اما انسانها در شرایط متفاوت تاریخی و اجتماعی زندگی میکنند. شرق و غرب تفاوت دارند و شرایط هر دوره با دوره دیگر فرق میکند. بنابراین، ما باید فهم و شرایط روزگار خود را، بهویژه در حوزه معرفتشناسی دینی و قرآنی بشناسیم.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: حقیقت، حقیقت است؛ همانگونه که طبیعت بشر در اصل ثابت مانده، اما برداشت انسانها از طبیعت در طول هزاران سال تغییر کرده است. امروز بشر به نتایجی رسیده که پیشینیان به آن نرسیده بودند، زیرا بر گذشته توقف نکرده و به پژوهش ادامه داده است. قرآن کریم نیز همانند طبیعت، در هر عصر و برای هر انسان، به اندازه فهم و درستاندیشی او قابل بهرهبرداری است.
وی با اشاره به جایگاه دکارت در تاریخ فلسفه گفت: دکارت به دلیل طرح روش شک، جایگاه ویژهای پیدا کرد. او گفت اگر تفکر بخواهد حرکت کند، باید از شک آغاز کند. در قرآن کریم نیز نکتهای وجود دارد که کمتر به آن توجه کردهایم؛ اینکه انسان باید محتوای ذهن خود را بیرون بریزد، در آن تردید کند، بررسی کند و سپس یقین را برگزیند.
یثربی در ادامه توضیح داد: در اسلام نیز نخستین شرط مسلمانشدن، فهم و یقین است. اگر کسی دین را بدون فهم بپذیرد، این پذیرش ارزشی ندارد. حتی ارزش عبادت انسان نیز به اندازه عقل و فهم اوست. اسلام به ما آموخته است که قانع نباشیم، زیرا بالاتر از هر دانایی، داناتری وجود دارد.
وی افزود: بشر تاکنون تنها سهم اندکی از دانش جهان را به دست آورده است. این جهان رازهای فراوانی دارد که هنوز برای انسان ناشناخته است. همانگونه که در طبیعت هر روز پدیدههای جدیدی پدید میآید، در قرآن نیز هر دوره میتواند بهره و فهم تازهای داشته باشد.
میراث ابن سینا؛ الگویی برای خرد جمعی و پذیرش نقد است
سیدمحمود یوسفثانی، عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران، در ادامه این نشست با تأکید بر ضرورت بهرهگیری درست و شایسته از میراث فکری بزرگان، اظهار کرد: ملتی که نتواند از سرمایههای علمی و فرهنگی پیشینیان خود به درستی استفاده کند، نمیتواند در مسیر پیشرفت و پیروزی گام بردارد. شاخصها و معیارهای عقلانیت در تاریخ اسلام، تنها متعلق به گذشته نیستند و همچنان میتوانند در مواجهه با مسائل علمی، فرهنگی و اجتماعی امروز راهگشا باشند.
وی عنوان سخنان خود را «توجه به تواضع علمی در نوشتهها و سخنان ابن سینا» اعلام کرد و گفت: تصویری که گاه از ابن سینا بهعنوان شخصیتی خودبسنده و متکبر ارائه میشود، با بررسی دقیق آثار، نامهها و شیوه گفتوگوی علمی او سازگار نیست. البته برخی عبارات شیخالرئیس درباره تواناییهای علمی و پیشرفت زودهنگامش در فراگیری علوم، ممکن است چنین برداشتی را پدید آورد؛ از جمله آنجا که از فراگیری علوم حکمی و منطقی در سنین جوانی و موافقت یافتههای خود با مطالب کتابها سخن میگوید. با این حال، مجموعه آثار او نشان میدهد که ابنسینا در مقام بحث علمی، شخصیتی فروتن، واقعبین و آگاه به حدود دانش بشری بوده است.
یوسفثانی نخستین جلوه تواضع علمی ابن سینا را توجه او به محدودیتهای ادراکی انسان دانست و افزود: ابن سینا بارها تصریح کرده است که عقل بشر توان احاطه بر همه حقایق را ندارد و انسان باید بداند در چه حوزههایی میتواند سخن بگوید و در کدام مسائل باید به محدودیت فهم خود اذعان کند. وی در تعلیقات، آگاهی کامل از حقایق اشیا و دستیابی به حد و رسم واقعی آنها را فراتر از توان انسان میداند. این سخن از فیلسوفی صادر شده که از برجستهترین چهرههای تاریخ فلسفه و پزشکی است و همین امر، ارزش معرفتی و اخلاقی آن را دوچندان میکند.
عضو هیئت علمی مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران ادامه داد: ابن سینا در مسائل پیچیدهای مانند چگونگی تعلق نفس مجرد به بدن، کیفیت ارتباط نفس و جسم و نیز بسیاری از مباحث مربوط به عالم آخرت، با صراحت از ناتوانی انسان در دستیابی به پاسخ قطعی سخن میگوید. او به جای آنکه برای هر پرسش دشوار، پاسخی شتابزده یا غیرمستدل عرضه کند، محدودیت ابزار ادراکی انسان را یادآور میشود و بر این نکته تأکید دارد که برخی امور، فراتر از دسترس برهان و فهم معمول بشریاند.
وی دومین نشانه تواضع علمی ابن سینا را شجاعت او در اظهار ندانستن دانست و گفت: در نوشتههای شیخالرئیس موارد فراوانی وجود دارد که او با عبارتهایی چون «نمیدانم» یا «راهی به فهم این مسئله نیافتهام»، از ناتوانی خود در حل یک مسئله سخن میگوید. ابنسینا در مواردی حتی احتمال میدهد که در عبارت خود دچار خطا شده یا دلیل یک سخن را از یاد برده باشد. این رویکرد نشان میدهد که او نهتنها به محدودیتهای کلی دانش انسان واقف بوده، بلکه محدودیتهای شخصی خود را نیز میشناخته و از اعتراف به آن ابایی نداشته است.
یوسفثانی با اشاره به جایگاه گفتوگو و هماندیشی در روش علمی ابن سینا اظهار کرد: شیخالرئیس در برخورد با مسائل دشوار، بر کار فکری جمعی تأکید داشت و از شاگردان و همراهان خود میخواست درباره موضوعات بیندیشند تا پس از عرضه نتایج، راهحل دقیقتری برای مسئله پیدا شود. این توجه به تعاون علمی و عرضه آرا بر یکدیگر، از جمله سنتهای ارزشمند میراث فکری ماست که میتواند برای فضای علمی امروز نیز آموزنده باشد.
وی همچنین استقبال ابن سینا از نقد را از مهمترین ویژگیهای اخلاق علمی او برشمرد و گفت: ابن سینا تصریح میکند که از شنیدن اشکال و شبههای که بهجا، دقیق و مبتنی بر استدلال باشد، خوشحال میشود؛ زیرا نقد درست میتواند به روشنشدن حقیقت و اصلاح اندیشه کمک کند. البته او میان نقد علمی و اشکالتراشی بیمبنا تفاوت میگذارد و معتقد است تنها نقدی ارزشمند است که از موضع فهم، استدلال و جستوجوی حقیقت مطرح شود.
این استاد فلسفه در جمعبندی سخنان خود تأکید کرد: فرهنگ علمی امروز بیش از هر زمان دیگری به بازخوانی چنین الگوهایی نیاز دارد؛ الگویی که در آن دانشمند به جای ادعای احاطه بر همه چیز، حدود دانستههای خود را میشناسد، از گفتن «نمیدانم» هراس ندارد، به خرد جمعی میدان میدهد و از نقد منصفانه استقبال میکند.
ماندگاری فرهنگ ایرانی وامدار عقلانیت فلسفی و زبان فارسی است
قاسم پورحسن، استاد دانشگاه علامه طباطبایی، در ادامه این نشست با طرح این پرسش که «راز ماندگاری ایران چیست؟» به نسبت میان ابن سینا، زبان فارسی و هویت فرهنگی ایران پرداخت و اظهار کرد: ایران با وجود گسلها، تکثرها و فراز و فرودهای فراوان تاریخی، همچنان ماندگار مانده است و یکی از عوامل مهم این ماندگاری را باید در سنت فکری و زبانی آن جستوجو کرد. وی با اشاره به اینکه گاه درک دقیقی از مفهوم ایران و عناصر هویتی آن وجود ندارد، تأکید کرد که برای فهم این مسئله باید به میراث حکمی و فرهنگی ایران بازگشت و نقش چهرههایی چون ابن سینا را با دقت بیشتری بازخوانی کرد.
پورحسن با اشاره به جایگاه ابن سینا در تاریخ زبان و اندیشه ایرانی گفت: ابن سینا در دانشنامه علایی از ظرفیت زبان فارسی برای بیان مفاهیم دقیق فلسفی استفاده کرد و در این مسیر، سه دسته از واژگان فارسی را به کار گرفت تا نشان دهد این زبان نه فقط زبان شعر و ادب، بلکه زبان علم، حکمت و تفکر نیز هست. در این میان کمتر فیلسوفی را میتوان یافت که برای مفاهیم پیچیده فلسفی چنین دغدغهای نسبت به زبان ملی و فرهنگی خود داشته باشد.
وی با اشاره به تجربه تدریس و پژوهش خود در این زمینه افزود: ابن سینا در آثارش نشان داد که زبان فارسی توانایی آن را دارد که دقیقترین مفاهیم فلسفی را نیز منتقل کند و از این جهت، سهم او در ارتقای زبان علمی ایران سهمی ممتاز و کمنظیر است.
وی در ادامه با تأکید بر اینکه پیش از ابن سینا نیز زبان فارسی در حوزه شعر و ادب حضوری پررنگ داشته، توضیح داد: آنچه در دوره سامانیان و سپس در آثار ابن سینا رخ داد، انتقال زبان فارسی از ساحت ادب به عرصه علم، دانش، حکومت و تفکر بود.
پورحسن در این زمینه از نقش شخصیتهایی چون ابوعبدالله جیهانی و ابوعلی بلعمی یاد کرد و گفت: اینان از جمله کسانی بودند که در روزگار سامانیان، زبان فارسی را در ساحتهای جدیتر تمدنی وارد کردند و زمینهای فراهم آوردند که بعدها ابن سینا بتواند در قلمرو فلسفه و حکمت نیز فارسینویسی را به سطحی ممتاز برساند. این روند در حقیقت یک تحول تمدنی بود، نه صرفاً یک انتخاب ادبی.
استاد دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به اینکه برخی از مهمترین آثار و خدمات ابن سینا در این زمینه هنوز بهدرستی خوانده و تحلیل نشدهاند، اظهار کرد: یکی از دستاوردهای بزرگ ابن سینا این بود که نشان داد زبان فارسی میتواند به صورت مستقل حامل مفاهیم فلسفی باشد و لزوماً نباید در برابر زبان عربی در حاشیه قرار گیرد. او البته نقش زبان عربی را نیز انکار نمیکند، اما معتقد است هنر ابن سینا آن بود که به فارسی شأنی علمی و فلسفی بخشید و آن را از صرف زبان ذوق و ادب فراتر برد. این اقدام ابن سینا فقط یک انتخاب زبانی نبود، بلکه با مسئله هویت، حافظه تاریخی و استمرار فرهنگی ایران پیوندی عمیق داشت.
وی همچنین با اشاره به اهمیت زبان در تداوم حیات فرهنگی یک ملت تصریح کرد: زبان فقط مجموعهای از واژگان نیست، بلکه حامل هویت، حافظه و نظام معنایی یک تمدن است. از همین رو، دفاع از زبان فارسی در سنت فکری ابن سینا را نباید به قومگرایی یا تعصب زبانی فروکاست، بلکه باید آن را بخشی از پاسداری از یک میراث تمدنی دانست. ابنسینا با توجه به ظرفیتهای زبان فارسی، در واقع به استحکام فرهنگی و فکری ایران کمک کرد و همین مسئله یکی از وجوه مهم ماندگاری ایران در طول تاریخ است.
پورحسن در بخش دیگری از سخنان خود به روحیه گفتوگو، هماندیشی و اهتمام ابن سینا به نهاد علم اشاره کرد و گفت: ابن سینا فقط یک متفکر منزوی نبود، بلکه در متن نهاد علم حضور داشت، اهل مباحثه بود و برای گسترش تفکر و تربیت شاگردان و همراهان خود اهتمام میورزید. این ویژگی نیز در کنار نقش او در تقویت زبان فارسی، اهمیت مضاعفی دارد؛ زیرا نشان میدهد که ابن سینا هم در ساحت تولید فکر و هم در ساحت انتقال و نهادینهسازی دانش، شخصیتی تمدنساز بوده است.
این استاد دانشگاه در جمعبندی سخنان خود بیان کرد: اگر امروز بخواهیم از امکان تحول در دانش، حکمت و هویت فرهنگی سخن بگوییم، ناگزیر باید به الگوهایی چون ابن سینا بازگردیم؛ شخصیتی که هم به زبان، هم به تفکر، هم به نهاد علم و هم به ایران به مثابه یک حقیقت فرهنگی و تاریخی میاندیشید. وی تأکید کرد که بازخوانی این میراث میتواند درک عمیقتری از نسبت زبان فارسی، حکمت ایرانی و ماندگاری تاریخی ایران در اختیار ما قرار دهد.
خردمندی، راز گذار ایران از بحرانهای سخت تاریخی است
فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، در ادامه نشست بررسی جایگاه اندیشه ابن سینا و تمدن ایرانی، با تأکید بر اینکه ایران صرفاً یک محدوده جغرافیایی نیست، آن را یک تمدن چند هزار ساله و پویا توصیف کرد که در طول تاریخ، با وجود فراز و فرودهای بسیار، همچنان ایستاده و ماندگار باقی مانده است. وی با اشاره به استمرار حیات فرهنگی ایران، خاطرنشان کرد که هویت ایرانی آنچنان قدرتمند است که حتی ایرانیان ساکن خارج از مرزها نیز همچنان به این هویت و تمدن افتخار میکنند.
سخنگوی دولت با اشاره به کتاب «امپراتوری خرد»، بر این نکته تأکید کرد که ایرانیان همواره با سلاح خردمندی از رویدادهای تلخ و سخت تاریخ عبور کردهاند. او تبدیل تهدید به فرصت در طول تاریخ ایران را ستودنی خواند و افزود: تمدن ایرانی آنچنان غنایی دارد که حتی از دل هجوم ویرانگر مغول، رصدخانه مراغه را بیرون میکشد. این تمدن اصیل، مدارا، مهربانی و خرد را به مردمانش میآموزد و همین ویژگیهاست که سبب شده در مواجهه با فشارهای سنگین و وقایع تلخ تاریخی، ایرانیان همچنان در کنار هم ایستادگی کنند.
مهاجرانی بر مسئولیت خطیر نهادهای آموزش و پرورش، وزارت علوم، وزارت فرهنگ و رسانه ملی تأکید کرد و گفت: وظیفه این نهادهاست که تبیین کنند چرا ایران با وجود تمامی فشارها، همچنان منسجم باقی مانده است. وی با اشاره به اهمیت زبان فارسی، تصریح کرد: حفظ هویت ملی از همین گامهای کوچک آغاز میشود؛ از اینکه بهجای واژگان بیگانه، زبان شیوای فارسی را به کار ببریم. او گفتن «سپاسگزارم» به جای واژههای دیگر را نه یک نکته کوچک، بلکه بخشی از استحکام فرهنگ ایرانی دانست که باید در نظامات آموزشی و غیررسمی ما نهادینه شود.
وی با بیان اینکه این فرهنگ اصیل است که ایرانیان را علیرغم تفاوتها و فشارها در کنار هم نگه داشته است، گفت: درست به همین علت است که باید بر ضرورت خواندن آثار بزرگان و شناخت عمیقتر شخصیتهایی همچون ابنسینا تأکید کرد.
در قسمت دیگری از این رویداد نیز از بخش طبیعیات کتاب «شرح نجات ابن سینا» رونمایی با حضور اساتید و پژوهشگران حکمت و فلسفه رونمایی شد.
انتهای پیام
این مطلب بدون برچسب می باشد.
- دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط تیم مدیریت در وب منتشر خواهد شد.
- پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد.
- پیام هایی که به غیر از زبان فارسی یا غیر مرتبط باشد منتشر نخواهد شد.