در شرایطی که کشور با پدیده‌هایی نظیر بلایای طبیعی، جنگ‌های تحمیلی و بروز خسارات گسترده در مناطق مختلف مواجه بوده است، همواره یکی از چالش‌های اساسی تأمین منابع پایدار و مستمر برای بازسازی زیرساخت‌ها و حمایت از اقشار آسیب‌دیده بوده است. در این میان نهاد وقف به عنوان یک سنت دیرینه و ریشه‌دار در فرهنگ ایرانی – اسلامی، ظرفیتی عظیم اما تا حدودی ناشناخته دارد که می‌تواند نقش بی‌بدیلی در مدیریت چنین بحران‌هایی ایفا کند. بر خلاف کمک‌های مقطعی و موردی، وقف امکان ایجاد جریانی مستمر و درازمدت از خدمات خیرخواهانه را فراهم می‌کند.  

تجارب موفق پس از پیروزی انقلاب اسلامی از جمله شکل‌گیری نهضت سوادآموزی، کمیته امداد، جهاد سازندگی، بسیج، گروه‌های جهادی و پویش‌های مردمی مانند «جان فدا» و کمک‌های مؤمنانه به روشنی نشان داده است که هرگاه یک جریان اجتماعی پرقدرت در پشت یک اقدام خیرخواهانه قرار گرفته است، نتایجی فراتر از انتظار حاصل شده است. این جریان‌سازی اجتماعی دقیقا همان عنصر مفقوده‌ای است که می‌تواند ظرفیت‌های خفته وقف را نیز فعال کند. به عبارت دیگر، اگر وقف بتواند از حالت فردی و سنتی خارج شده و به یک پویش ملی و همگانی تبدیل شود، تأثیر آن در بازسازی مناطق جنگی و دستگیری از آسیب‌دیدگان بسیار عمیق‌تر و ماندگارتر از روش‌های متداول خواهد بود.  

امروزه با توسعه ابزارهای نوین مالی و فناوری‌هایی نظیر هوش مصنوعی امکان تعریف مصادیق جدیدی از وقف فراهم شده است. وقف پول، سهام، طلا، املاک مجازی و حتی اختراعات. این تنوع در ابعاد وقف این ظرفیت را به وجود می‌آورد که بتوان متناسب با نیازهای مناطق جنگی و آسیب‌دیده از بلایا اعم از بازسازی مسکن، تأمین تجهیزات درمانی، حمایت از کودکان بیسرپرست یا اشتغال‌زایی برای آسیب‌دیدگان طرح‌های وقفی مشارکتی و سهامی طراحی و اجرا کرد. آنچه در این میان ضرورت دارد، ایجاد ارادهای جمعی، هم‌افزایی میان دولت، رسانه ملی، سلبریتی‌ها، نهادهای دینی و عموم مردم است تا وقف از حاشیه به متن جریان اصلی بازسازی و حمایت‌های اجتماعی وارد شود.

ایکنا در رابطه با بررسی چگونگی استفاده از ظرفیت حوزه وقف در زمینه بازسازی زیرساخت‌های آسیب‌دیده از جنگ و محرومیت‌زدایی در ایران اسلامی به گفت‌وگو با محمدصالح طیب‌نیا، رئیس پژوهشکده مطالعات وقف و نیکوکاری و عضو هیئت علمی دانشگاه اصفهان پرداخته است که مشروح آن را در ادامه می‌خوانید. 

ایکنا ـ با توجه به تجربه بازسازی پس از جنگ‌هایی مثل جنگ ایران و عراق، ظرفیت‌های مغفول ‌مانده وقف در این حوزه چیست؟

پدیده‌هایی نظیر وقف و به طور کلی امور خیریه و اجتماعی دارای دو بعد اساسی و متمایز از یکدیگر هستند. بعد نخست این پدیده‌ها به دغدغه‌ها و انگیزه‌های فردی بازمی‌گردد که افراد را به صورت شخصی و براساس باورهای درونی به سمت این گونه اقدامات خیرخواهانه سوق می‌دهد. بعد دیگر نیز به فضای عمومی اجتماع مرتبط می‌شود که در واقع نقش بسیار مهمی در ایجاد انگیزه و تشویق افراد برای ورود به این عرصه‌ها ایفا می‌کند و بستری فراهم می‌آورد تا مشارکت جمعی شکل گیرد. مصداق بسیار بارز و گویای این موضوع در دوران پس از پیروزی انقلاب اسلامی راه‌اندازی نهضت سوادآموزی، تأسیس کمیته امداد امام خمینی(ره) و در سال‌های بعد با شکلی مدرن‌تر تشکیل مجمع خیرین است. 

این گونه حرکت‌های خیریه در مقاطع دیگر تاریخی نیز سابقه داشته‌اند، اما اغلب این اقدامات بیشتر جنبه فردی داشته است. زمانی که یک حرکت اجتماعی و به اصطلاح پویشی پشت آن قرار می‌گیرد، زمینه جذب و مشارکت افراد مختلف از اقشار گوناگون جامعه فراهم می‌شود؛ به این معنا که فضای اجتماعی باعث می‌شود افراد انگیزه لازم را پیدا کنند و در مسیر مربوطه وارد شده و نقش فعالی ایفا نمایند.  نمونه اخیر و عینی این نوع پویش‌های اجتماعی، پویش «جان فدا» است که به خوبی نشان‌دهنده تأثیرگذاری مستقیم فضای اجتماعی بر افزایش چشمگیر میزان مشارکت مردمی می‌باشد. در روزهای آغازین شکل‌گیری این پویش، تعداد مشارکت‌کنندگان در حدود چهار میلیون نفر بود، اما پس از ورود و پوشش گسترده رسانه ملی و همچنین، پیوستن برخی از مسئولان ارشد نظام به این پویش، جمعیت مشارکت‌کنندگان به طرز قابل توجهی افزایش یافت و اکنون به بیش از ۳۰ میلیون نفر رسیده است. 

ماجرای وقف نیز دقیقا به همین شکل و الگو نیاز دارد و ما امروزه به شدت نیازمند فضاسازی اجتماعی گسترده در این حوزه هستیم. در تاریخ این مملکت به ویژه در دوران صفویه تقریبا هیچ ملک یا بنایی از جمله سقاخانه‌های کوچک شهری وجود نداشت که وقف نباشد. این امر به روشنی نشان می‌دهد که یک جریان اجتماعی منسجم و قوی پشت این قضیه در آن دوره تاریخی وجود داشته است؛ به گونه‌ای که خود پادشاه صفویه در صدر هیئت‌امنای اوقاف و رئیس شورای عالی وقف قرار داشت و اموال شخصی خود را وقف می‌کرد. همچنین، همسران و مادران پادشاه نیز در این امر خداپسندانه مشارکت داشتند و به دلیل اینکه اکثر مدارس علمیه اصفهان به نام بانوان ثبت شده است، مشخص می‌شود که این بناها نیز توسط بانوان دربار وقف و ساخته شده است. 

به نظر می‌رسد امروزه نیز برای آنکه مسئله وقف در حوزه‌های مختلفی همچون بازسازی مناطق جنگی و … که نیاز روز جامعه هستند به صورت جدی مورد توجه قرار گیرد و به مفهوم عام‌تر آن یعنی فضای خیر و احسان پشت این موضوع بیاید، لازم است یک جریان اجتماعی قدرتمند و فراگیر در این حوزه شکل بگیرد. تحقق این مهم نیازمند آن است که از یک سو دولت، سلبریتی‌ها و مجموعه افرادی که جریان‌ساز هستند و می‌توانند جریان اجتماعی را به این سمت هدایت کنند، پشت این موضوع قرار گیرند و از آن حمایت کنند و از سوی دیگر نیز بسترهای حقوقی و تسهیلاتی لازم از سوی دولت فراهم شود و موانع اداری و بروکراسی‌های زائد برای تسهیل کار خیران و واقفان برطرف شود. به اعتقاد این کارشناس، ظرفیت کامل و کافی برای تحقق این امر در جامعه وجود دارد؛ چراکه موضوع وقف دارای ریشه‌ای عمیق و استوار در فرهنگ و تمدن ایرانی و اسلامی است و به فضل الهی و با همت همگانی می‌توان آن را توسعه داد و گسترش بخشید.

ایکنا ـ مدل موقوفه‌های مشارکتی با سازمان‌های بین‌المللی (مثل هلال احمر و …) برای رفع مشکلات آسیب‌دیدگان چگونه می‌تواند باشد؟

وقف به عنوان یک حکم امضایی در اسلام تلقی می‌شود و دامنه آن به هر امر معقول و عقلایی گسترش پیدا می‌کند. براساس مفهوم حبس عین که در فتاوای فقهای معظم وجود دارد، رهبر معظم انقلاب اسلامی بیان داشته‌اند که هرگاه عین مالی حفظ شود و منافع آن صرف کاری شود، آن مصداق وقف خواهد بود، چه آن مال وجه نقد باشد، چه طلا، چه سهام، چه حتی فضای مجازی و چه اختراعات. رهبر معظم انقلاب اسلامی معتقد بودند که همه این موارد قابلیت وقف دارند، اما تحقق این امر نیازمند جریان‌سازی اجتماعی است. 

برای نمونه، در مورد وقف پول که مورد اشاره قرار گرفت، لازمه موفقیت آن این است که واقف احساس کند ارزش پولش در طول زمان حفظ می‌شود. با توجه به وجود پدیده تورم و کاهش ارزش پول، این نگرانی که پول وقف شده پس از 10 سال به یک دهم یا یک هشتم ارزش اولیه خود برسد، خود یکی از موانع اصلی وقف محسوب می‌شود. راهکار این مسئله می‌تواند به عنوان مثال معادل قرار دادن پول با طلا باشد، موضوعی که به اعتقاد بسیاری از کارشناسان کاملا امکانپذیر است و می‌توان بر روی آن کار کرد. 

در مورد بخش مشارکتی وقف نیز که سابقه‌ای دیرینه دارد، دو تجربه کشوری در این زمینه وجود دارد، اما این تجربه‌ها با موفقیت کامل همراه نبوده است. به نظر می‌رسد دلیل اصلی این عدم موفقیت، اجرای نادرست آن‌ها بوده باشد. امروزه برای ساخت یک بیمارستان یا بازسازی مجموعه‌ای مانند یک مجتمع مسکونی صدها میلیارد تومان هزینه لازم است که این مقدار از توان یک یا چند نفر خارج است. راهکار پیشنهادی این است که مردم به صورت سهامی در چنین پروژه‌هایی مشارکت کرده و آن‌ها را وقف کنند. اگرچه یک یا دو تجربه برای ساخت بیمارستان و امثال آن وجود دارد، اما متأسفانه در گذشته تجربه‌های موفقی در این زمینه حاصل نشده است.

ایکنا ـ برخی معتقدند سیاست‌های وقف سنتی با سرعت تحولات میدانی در جنگ‌ها (جابه‌جایی مرزها و جمعیت) هماهنگ نیست. چه راهکارهای نوآورانه‌ای برای وقف پویا پیشنهاد می‌دهید؟

در مورد مفهوم وقف گاهی دو معنا از آن برداشت می‌شود. یکی از این معانی، تعریف فقهی وقف است که عبارت است از حبس عین و تسبیل منفعت؛ بدین معنا که مالی یا ملکی حبس شده و منافع آن صرف کاری مشخص می‌شود. گاهی نیز منظور از وقف به صورت کلی انجام فعالیت‌های خیرخواهانه است. امروزه هر دو مفهوم امکان تحقق داشته و ظرفیت‌های بسیار زیادی برای توسعه آن‌ها وجود دارد.  این تصور که مقوله وقف و امور خیر مختص افراد ثروتمند است، حقیقتا نادرست است. در ادبیات روایی و دینی ما کارکرد تربیتی وقف و مسئله تقرب به خداوند و انجام یک مناسک دینی و انسانی مقدم بر جنبه خیریه و کمک‌رسانی آن است. به عبارت دیگر، خیر اول به خود شخص می‌رسد و سپس؛ خیر به دیگری منتقل می‌شود و تأکید منابع دینی بیشتر بر این جنبه بوده است. بر این اساس، اگر با این مبنا پیش برویم که در ایران می‌خواهیم ۹۰ میلیون خیّر و واقف داشته باشیم، این اتفاق همانند دوران صفویه به خودی خود محقق خواهد شد؛ بدین معنا که متناسب با نیازهایی که کشور پیدا می‌کند، می‌توان از این ظرفیت عظیم بهره‌برداری کرد. 

امروزه تجربیات فراوانی در این عرصه وجود دارد و ابزارهایی نظیر هوش مصنوعی می‌توانند برای موضوع‌شناسی و تنظیم وقفنامه‌ها مورد استفاده قرار گیرند. با توجه به اینکه در گذشته به دلیل کندی سرعت تحولات، برخی موقوفات مانند وقف شمع برای روشنایی مساجد امروزه کارآیی پیشین را ندارند، خوشبختانه با ابزارهای جدیدی مانند هوش مصنوعی می‌توان این موقوفات را تحلیل کرده و به رویکردهای نوینی در این عرصه دست یافت.  امروزه برای توسعه وقف شدیدا نیازمند جریان‌سازی اجتماعی هستیم و این مسئله تنها بر عهده سازمان اوقاف نیست. وقف یک مقوله اجتماعی است و باید افرادی که در جامعه جریان‌سازی می‌کنند، تریبون دارند و مؤثر هستند، در این زمینه نقش‌آفرینی کنند. 

یکی از مهمترین موانع توسعه امور خیر در دو دهه گذشته در ایران فیلم‌ها و سریال‌هایی بوده است که در خود کشور ساخته شده و علیه جریان خیر عمل کرده‌اند. در بسیاری از سریال‌های موفق فردی که به عنوان یک شخصیت پلید معرفی می‌شود، فردی خیّر است. این امر ناخواسته باعث بدبینی مردم نسبت به امور خیریه شده و نباید این مسئله را نادیده گرفت. برخی مردم گاهی عنوان می‌کنند که بسیاری از مراکز خیریه در ایران محل پولشویی هستند. در پاسخ باید گفت که با قاطعیت می‌توان اعلام کرد یکی از پاکترین جریان‌های خیر در سطح جهان متعلق به ایران است. بیشترین حجم پولشویی در کشور آمریکا صورت می‌گیرد؛ در حالی که بیشترین حمایت از خیریه‌ها نیز در آمریکا انجام می‌شود. 

نوع قوانین در جمهوری اسلامی ایران به گونه‌ای است که امکان پولشویی از طریق امور خیریه تقریبا وجود ندارد، زیرا معافیت‌های مالیاتی گسترده‌ای در این زمینه فراهم نیست؛ اما متأسفانه این ذهنیت منفی به دلیل نمایش در فیلم‌ها و سریال‌ها در جامعه ایجاد شده است و مردم به طور خودکار کم‌اعتماد می‌شوند و ترجیح می‌دهند خودشان مستقیما هزینه‌ها را انجام دهند. در نتیجه، نیازمند ایجاد یک جریان اجتماعی قوی برای احیا و توسعه فعالیت‌های خیرخواهانه چه به معنای عام آن و چه به معنای خاص وقف هستیم.

ایکنا ـ تأثیر حوزه وقف تاکنون در بحران‌های اجتماعی و اقتصادی به ویژه در کمک‌رسانی به آسیب‌دیدگان جنگی و محرومیت‌زدایی در کشور چگونه بوده است؟

وقف تاکنون تأثیر فراوان و انکارناپذیری در حوزه محرومیت‌زدایی داشته است، اما این موفقیت‌ها هرگز به این معنا نیست که از تمامی ظرفیت‌های بالقوه و بالفعل این نهاد مقدس استفاده کرده‌ایم. به دلیل اینکه در ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی یک جریان بسیار قوی و مؤثر در این زمینه شکل گرفته بود و همچنین، ماهیت بنیادین انقلاب و جمهوری اسلامی اساسا بر رسیدگی به مستضعفین و محرومان جامعه استوار است، مجموعه‌ای از اقدامات ملی برای فقرزدایی با محوریت فعالیت‌های داوطلبانه و مردمی در آن دوران راه‌اندازی شد. از جمله این اقدامات می‌توان به نهضت سوادآموزی اشاره کرد که دارای پشتوانه عظیم مردمی بود و به صورت موازی و جدا از مجموعه آموزش و پرورش فعالیت می‌کرد. همچنین، کمیته امداد امام خمینی(ره) دقیقا در همین فضا و با همین رویکرد شکل گرفته و حساب صد امام(ره) (برای ساخت مسکن) و جهاد سازندگی نیز بر همین مبنا و براساس همین نگاه ایجاد شده‌اند. 

لازم به یادآوری است که لایه‌های اولیه و بدنه اصلی جهاد سازندگی متشکل از دانشجویان داوطلب بود که با انگیزه خدمت به محرومان در این نهاد حضور می‌یافتند و این نهاد بعدا به یک وزارتخانه تبدیل و متأسفانه با وزارت کشاورزی ادغام شد. در اوایل انقلاب اسلامی جریان‌های اجتماعی بسیار قوی و تأثیرگذاری با محوریت و حمایت مستقیم خود حاکمیت شکل گرفتند. بسیج به عنوان یک نمونه منحصربه‌فرد و بی‌نظیر از این جریان‌ها محسوب می‌شود؛ جریانی که در آن یک شبکه عظیم خیریه و داوطلبانه با حضور میلیون‌ها نفری ایجاد شد که حاضر بودند جان خود را برای میهن و انقلاب فدا کنند. این اقدام ابتکاری بود که نخستین بار در ایران و توسط حضرت امام خمینی(ره) ابداع شد و بعدها در کشورهای دیگری مانند عراق (تحت عنوان حشد شعبی) و لبنان (به صورت حزب‌الله) نیز تا حدودی و با الهام از همین الگو شکل گرفت. این‌ها دقیقا مصادیق بارز استفاده از ظرفیت عمومی و مردمی برای حل مسائل اجتماعی چه در حوزه فقرزدایی و چه در حوزه سلامت و بهداشت، به شمار می‌روند.

همانطور که همگان می‌دانند در دهه هفتاد نیز عملیات واکسیناسیون سراسری کشور با کمک و مشارکت مؤثر بسیج انجام می‌شد؛ چراکه وزارت بهداشت به تنهایی قادر نبود این حجم گسترده از خدمات را در سراسر کشور پوشش دهد.  جریان‌های بزرگ و قابل توجهی در حوزه امور خیر پس از انقلاب اسلامی راه‌اندازی و به ثمر نشسته است. بحث کمک‌های مؤمنانه که از دوران شیوع بیماری کرونا آغاز شد و خوشبختانه هنوز نیز به اشکال مختلف و با استقبال مردم ادامه دارد، نمونه بارز و زنده‌ای از این جریان‌هاست. همچنین، این شب‌ها و با توجه به شرایط پیش آمده در کشور شاهد برپایی موکب‌هایی در خیابان‌ها و معابر عمومی هستیم که هر شب حداقل جمعیتی بین 10 تا بیست میلیون نفر در این خیابان‌ها پذیرایی می‌شوند. این حجم عظیم مشارکت مردمی نشان می‌دهد که ما توانسته‌ایم تا حدودی از این ظرفیت شگرف استفاده کنیم، اما حقیقت آن است که این ظرفیت بسیار عظیم‌تر و گسترده‌تر از وضع موجود است و اگر به درستی هدایت شده و در مسیر صحیح و اصولی خود قرار گیرد، می‌تواند جریانات بسیار بزرگتر و تأثیرگذارتری را در عرصه محرومیت‌زدایی و خدمت به مردم ایجاد کند.  

همچنین، گروه‌های جهادی نیز از جمله این ظرفیت‌های بزرگ هستند که در مسیر آبادانی کشور حرکت می کنند که پس از دفاع مقدس با هدف محرومیت‌زدایی و خدمت به مناطق کمترتوسعه‌یافته کشور شکل گرفتند. براساس آمارهای موجود، در حال حاضر حدود 60 هزار گروه جهادی در سراسر کشور فعال هستند که این خود یک جریان اجتماعی عظیم و سازمان‌یافته با محوریت فقرزدایی محسوب می‌شود. گرچه اکثریت قریب به اتفاق اعضای این گروه‌ها افراد متدین و معتقد هستند؛ چراکه ماهیت کار خیر جنبه تقرب إلی‌الله دارد و طبیعتا در چنین فضایی متدینان بیشتر حضور می‌یابند، اما باید تأکید کرد که همه نوع افرادی با سلایق و دغدغه‌های مختلف ملی در این گروه‌ها حضور دارند. افرادی که دغدغه‌مندی ایران را دارند و چه بسا الزاما انگیزه‌های دینی نیز نداشته باشند، اما در گروه‌های جهادی به فعالیت و خدمت مشغول هستند. به ویژه پس از جنگ و تحولات منطقه‌ای، موضوع ایران به عنوان محور وحدت و همگرایی رشد قابل توجه و چشمگیری پیدا کرده است. 

به نظر می‌رسد که امروز فرصتی بسیار مناسب و تاریخی برای ایجاد یک جریان ملی و فراگیر به منظور بازسازی مناطق آسیب‌دیده ایران اسلامی و توسعه همه‌جانبه این سرزمین با محوریت نود میلیون انسانی که نسبت به این سرزمین دغدغه داشته و خود را ایرانی می‌دانند، فراهم شده است. بی‌تردید می‌توان بر روی این حوزه کار اساسی و زیربنایی کرد و به فضل الهی و با همت جمعی تحقق این مهم نه تنها شدنی و ممکن است، بلکه یک ضرورت ملی نیز به شمار می‌رود.

انتهای پیام